8 კვანტური თეორიის კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის კრიტიკა და ალტერნატივები

კვანტური თეორიის კოპენჰაგენურმა ინტერპრეტაციამ ფიზიკოსები ძალიან დააშორა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში მეცხრამეტე საუკუნეში გაბატონებულ მარტივ მატერიალისტურ შეხედულებებს. ეს შეხედულებები არა მხოლოდ ბუნებისმეტყველებასთან იყო არსებითად დაკავშირებული, არამედ ზოგიერთ ფილოსოფიური მიმდინარეობის სისტემატური ანალიზის საგანი გახდა და ღრმად დამკვიდრდა ჩვეულებრივი ადამიანის ცნობიერებაშიც კი. ამიტომ სრულიად გასაგებია, რომ კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის კრიტიკის, აგრეთვე კლასიკურ ფიზიკასთან თუ მატერიალისტურ ფილოსოფიასთან უფრო თავსებადი იდეებით მისი ჩანაცვლების მრავალი მცდელობა განხორციელდა.

ეს მცდელობები შეიძლება სამ განსხვავებულ ჯგუფად დავყოთ. პირველ ჯგუფს არ სურს კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის შეცვლა, თუ საქმე ექსპერიმენტული შედეგების წინასწარ განჭვრეტას ეხება; თუმცა ის ცდილობს ამ ინტერპრეტაციის ენის შეცვლას, რათა კლასიკურ ფიზიკასთან მსგავსება გაზარდოს. სხვანაირად რომ ვთქვათ, ის ცდილობს ფილოსოფიის შეცვლას ფიზიკის შეცვლის გარეშე. ამ პირველი ჯგუფის ზოგიერთი სტატია კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის ექსპერიმენტულ ვარაუდებთან თანხმობაში იფარგლება მხოლოდ აქამდე უკვე ჩატარებულით, ან იმ ექსპერიმენტებით, რომლებიც ჩვეულებრივ ელექტრონულ ფიზიკას მიეკუთვნება.

მეორე ჯგუფი აცნობიერებს, რომ თუ ექსპერიმენტის შედეგები ამ ინტერპრეტაციით ნავარაუდევს ყველგან ემთხვევა, კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია ერთადერთი ადეკვატური ინტერპრეტაციაა, ამიტომ ამ ჯგუფის სტატიებში ცდილობენ კვანტური თეორია რამდენადმე შეცვალონ გარკვეულ კრიტიკულ წერტილებში.

ბოლოს მესამე ჯგუფი გამოხატავს უფრო მეტად ზოგად უკმაყოფილებას კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის შედეგებით, განსაკუთრებით ფილოსოფიური დასკვნების ნაწილში, ცხადი ალტერნატივების შეთავაზების გარეშე. აინშტაინის, ფონ ლაუეს და შრედინგერის სტატიები ეკუთვნის ამ ჯგუფს, რომელიც ისტორიულად ამ სამიდან პირველია.

თუმცა კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის ყველა ოპონენტს ერთი რამ აერთიანებს. მათი აზრით, სასურველი იქნებოდა კლასიკური ფიზიკის რეალობის ცნებასთან, ან თუ უფრო ზოგად ფილოსოფიურ ტერმინს გამოვიყენებთ, მატერიალისტურ ონტოლოგიასთან დაბრუნება. მათ ურჩევნიათ დაუბრუნდნენ ობიექტურად რეალური სამყაროს იდეას, რომლის უმცირესი ნაწილები ობიექტურად არსებობს იმავე თვალსაზრისით, როგორც ხეები და ქვები არსებობს, მიუხედავად იმისა, ვაკვირდებით მათ თუ არა. თუმცა ეს შეუძლებელია, ან, სულ მცირე, სრულად შესაძლებელი არაა, როგორც ადრეულ თავებში უკვე ვიმსჯელეთ. ჩვენი ამოცანა არ შეიძლება იყოს ატომურ მოვლენებთან დაკავშირებული სურვილების ჩამოყალიბება; ჩვენი ამოცანა შეიძლება მხოლოდ მათში გარკვევა იყოს.

პირველი ჯგუფის სტატიების ანალიზისას მნიშვნელოვანია თავიდანვე გვესმოდეს, რომ მათი ინტერპრეტაციების ექსპერიმენტული უარყოფა არ შეიძლება, რადგან ისინი მხოლოდ იმეორებენ კოპენჰაგენურ ინტერპრეტაციას განსხვავებული ენით. მკაცრად პოზიტივისტური პოზიციიდან შეიძლება ისიც კი ითქვას, რომ აქ კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის ალტერნატიულ წინადადებასთან კი არა, მის განსხვავებულ ენაზე ზუსტ გამეორებასთან გვაქვს საქმე. შესაბამისად, ერთადერთი რამ, რაზეც შეიძლება ვიკამათოთ, ამ ენის მიზანშეწონილობაა. ამ ალტერნატივათა ნაწილი „ფარული პარამეტრების“ იდეას ამუშავებს. ვინაიდან ზოგადად კვანტურ-თეორიული კანონები ექსპერიმენტის შედეგებს მხოლოდ სტატისტიკურად განსაზღვრავს, კლასიკური პოზიციიდან შეიძლება ვიფიქროთ, რომ თითქოს არსებობს რაღაც ფარული პარამეტრები, რომლებიც გაურბიან დამზერას ნებისმიერ ჩვეულებრივ ექსპერიმენტში, მაგრამ მის შედეგებს ნორმალური, მიზეზობრივი გზით განსაზღვრავენ. ამიტომ ზოგიერთ სტატიაში ცდილობენ ასეთი პარამეტრების აგებას კვანტური თეორიის ჩარჩოში.

ამ მიმართულებით, მაგალითად, ბომმა ბოლო დროს წარმოადგინა კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის კონტრწინადადება, რომელსაც გარკვეულწილად დე ბროილმაც დაუჭირა მხარი. ბომის ინტერპრეტაცია დეტალურადაა დამუშავებული, ამიტომ აქ დისკუსიის საფუძვლად გამოგვადგება. ბომი ნაწილაკებს განიხილავს „ობიექტურად რეალურ“ სტრუქტურებად, როგორებიც, მაგალითად, წერტილოვანი მასებია ნიუტონის მექანიკაში. კონფიგურაციული სივრცის ტალღები მის ინტერპრეტაციაში აგრეთვე რეალურია, ელექტრული ველის მსგავსად. კონფიგურაციული სივრცე მრავალგანზომილებიანი სივრცეა, სადაც თითოეული განზომილება სისტემაში შემავალი ყველა ნაწილაკის სხვადასვა კოორდინატს შეესაბამება. აქ ვაწყდებით პირველ წინააღმდეგობას: რას ვგულისხმობთ კონფიგურაციული სივრცის ტალღების „რეალობაში“? ეს სივრცე ძალზე აბსტრაქტული სივრცეა. სიტყვა „რეალური“ საწყისს იღებს ლათუნური სიტყვიდან „res,“ რომელიც ნიშნავს „საგანს“; მაგრამ საგნები ჩვეულებრივ, სამ განზომილებიან სივრცეშია და არა აბსტრაქტულ კონფიგურაციულ სივრცეში. შეიძლება კონფიგურაციული სივრცის ტალღებს „ობიექტური“ ვუწოდოთ, თუ გვინდა ვთქვათ, რომ ისინი არაა დამკვირვებელზე დამოკიდებული; „რეალურად“ მათი მოხსენიება კი შეუძლებელია, თუ ამ სიტყვის მნიშვნელობის შეცვლა არ გვაქვს განზრახული. შემდეგ ბომი განსაზღვრავს ტალღის მუდმივი ფაზის ზედაპირების პერპენდიკულარულ მრუდებს, როგორც ნაწილაკების შესაძლო ორბიტებს. რომელია მათგან ნაწილაკის „რეალური“ ორბიტა, ბომის მიხედვით, დამოკიდებულია სისტემის და გამზომი ხელსაწყოს ისტორიაზე, და ამის დადგენა შეუძლებელია, თუ სიტემის და ხელსაწყოს შესახებ იმაზე მეტი არ ვიცით, რისი ცოდნაც შესაძლებელია. ეს ისტორია სინამდვილეში ექსპერიმენტის დაწყებამდე შეიცავს ფარულ პარამეტრებს და „ნამდვილ ორბიტას.“

ამ ინტერპრეტაციის ერთერთი შედეგი, როგორც პაულიმ აღნიშნა, არის ის, რომ ბევრი ატომის ელექტრონები ძირითად მდგომარეობაში უძრავი უნდა იყოს და არ ასრულებდეს ორბიტალურ მოძრაობას. ეს თითქოს ეწინააღმდეგება ექსპერიმენტს, რადგან ძირითად მდგომარეობაში ელექტრონების სიჩქარის გაზომვები (მაგალითად, კომპტონის ეფექტის საშუალებით) ყოველთვის იძლევა სიჩქარეთა განაწილებას ძირითად მდგომარეობაში, რომელიც კვანტური მექანიკის კანონების თანახმად მოიცემა იმპულსის ან სიჩქარის სივრცეში ტალღური ფუნქციის კვადრატით. თუმცა აქ ბომს შეუძლია იკამათოს, რომ გაზომვებს ჩვეულებრივი კანონებით ვეღარ შევაფასებთ. ის თანახმაა, რომ გაზომვის ჩვეულებრივი შეფასება მართლაც სიჩქარეთა განაწილებას იძლევა; თუმცა როდესაც გამზომი ხელსაწყოსთვის კვანტურ თეორიას გავითვალისწინებთ, განსაკუთრებით კი ბომის მიერ ad hoc შემოღებულ უცნაურ კვანტურ პოტენციალებს, მაშინ მისაღები გახდება განცხადება, რომ ელექტრონები „რეალურად“ ყოველთვის უძრავია. ნაწილაკის მდებარეობის გაზომვისას ბომი ჩვეულებრივ ინტერპრეტაციას სწორად თვლის; სიჩქარის გაზომვებში კი უკუაგდებს მას. ყველაფერ ამის ფასად ის თვლის, რომ შეუძლია განაცხადოს: „ჩვენ არ ვართ ვალდებულნი ხელი ავიღოთ კვანტური თეორიის ფარგლებში ინდივიდუალური სისტემების ზუსტ, რაციონალურ და ობიექტურ აღწერაზე.“ ეს ობიექტური აღწერა სინამდვილეში საკუთარ თავს ააშკარავებს, როგორც „იდეოლოგიურ ზესტრუქტურას,“ რომელსაც ცოტა რამ აკავშირებს უშუალო ფიზიკურ რეალობასთან, რადგან ბომის ინტერპრეტაციის ფარული პარამეტრები ისეთი ხასიათისაა, რომ რეალური პროცესის აღწერაში ვერასდროს ვერ ვიხილავთ. ამ სიძნელის დასაძლევად ბომი იმედოვნებს, რომ ელემენტარული ნაწილაკების სფეროში მომავლის ექსპერიმენტებში ფარულმა პარამეტრებმა შესაძლოა ფიზიკური როლი ითამაშონ და ამრიგად დადასტურდეს, რომ კვანტური თეორია არასწორია. ასეთი უცნაური იმედების გამოხატვისას ბორი ამბობდა ხოლმე, რომ ისინი აგებულებით შემდეგ წინადადებას აგონებენ: „იმედი ვიქონიოთ, ოდესმე აღმოჩნდება, რომ ზოგჯერ 2X2 =5, რადგან ეს დიდად წაადგებოდა ჩვენ ფინანსებს.“ სინამდვილეში ბომის იმედების ასრულება არა მხოლოდ კვანტურ თეორიას, არამედ თვით ბომის ინტერპრეტაციასაც გამოუთხრიდა ძირს. რა თქმა უნდა ისიც უნდა ითქვას, რომ მოყვანილი ანალოგია, თუმც კი სრული, სულაც არ წარმოადგენს ლოგიკურად დამაჯერებელ არგუმენტს იმისა, რომ მომავალში გამორიცხულია კვანტური თეორიის შეცვლა ბომის მიერ შემოთავაზებული გზით, რადგან არსებითად შეუძლებელი არც ისაა, რომ მომავალში მათემატიკური ლოგიკის გაფართოებამ გარკვეული აზრი მიანიჭოს განცხადებას, რომ გამონაკლის შემთხვევებში 2X2 = 5, და ისიც კი გახდეს შესაძლებელი, რომ ასეთნაირად გაფართოებული მათემატიკა ეკონომიკის სფეროს გამოთვლებში გამოიყენონ. მიუხედავად ამისა, მყარი ლოგიკური საფუძვლის გარეშეც კი სავსებით დარწმუნებულნი ვართ, რომ მათემატიკის ასეთი ცვლილება ფინასურად ვერაფრით დაგვეხმარება. ამდენად ძალიან ძნელი მისახვედრია, როგორ შეიძლება მატემატიკური წინადადებები, რომლებსაც ბომი საკუთარი იმედების შესაძლო განხორციელებად მიიჩნევს, ფიზიკური მოვლენების აღსაწერად გამოვიყენოთ.

თუ კვანტური თეორიის ასეთ გადაკეთებას არ განვიხილავთ, მაშინ ფიზიკის შესახებ ბომის ენაში, როგორც უკვე ვთქვით , არაფერი არ დარჩება ისეთი, რასაც კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია არ ამბობს. მაშასადამე საკითხავი მხოლოდ ასეთი ენის მიზანშეწონილობაა. გარდა უკვე ნახსენები წინააღმდეგობისა, რომელსაც იწვევს ნაწილაკების ტრაექტორიებზე ლაპარაკი, რადგან ის უკავშირდება უსარგებლო „იდეოლოგიურ ზედნაშენს,“ აქ განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია ის, რომ ბომის ენა არღვევს კვანტური თეორიისათვის ნიშანდობლივ სიმეტრიას მდებარეობასა და სიჩქარეს შორის; მდებარეობის გაზომვისთვის ბომი ჩვეულებრივ ინტერპრეტაციას იყენებს, ხოლო სიჩქარის, ანუ იმპულსის გაზომვისთვის კი უარყოფს მას. ვინაიდან სიმეტრიის თვისებები ყოველთვის თეორიის ყველაზე უფრო არსებით ხასიათს ასახავს, გაუგებარია, რას მივიღებთ შესაბამის ენაში მათი გამოტოვების სანაცვლოდ. ამდენად, შეუძლებელია ბომის კონტრშემოთავაზება კოპენჰაგენური თეორიის გაუმჯობესებად ჩაითვალოს.

იგივე, თუმც რამდენადმე განსხვავებული ფორმის წინააღმდეგობას იწვევს ბოპის და (ოდნავ განსხვავებული სახით) ფენეშის მიერ წამოწეული სტატისტიკური ინტერპრეტაცია. ბოპი ნაწილაკის წარმოქმნას და ანიჰილაციას კვანტური თეორიის ფუნდამენტურ პროცესად განიხილავს, ნაწილაკი „რეალურია“ სიტყვის კლასიკური გაგებით, მატერიალისტური ონტოლოგიის გაგებით, ხოლო კვანტური თეორიის კანონზომიერებანი წარმოქმნისა და ანიჰილაციის მოვლენათა კორელაციური სტატისტიკის კერძო შემთხვევად განიხილება. ეს ინტერპრეტაცია, რომელიც მრავლად შეიცავს საინტერესო კომენტარებს კვანტური თეორიის მათემატიკური კანონზომიერებების შესახებ, შესაძლოა ისე განხორციელდეს, რომ ფიზიკური შედეგების თვალსაზრისით კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის ზუსტად იდენტურ დასკვნებამდა მიგვიყვანოს. ამდენად, პოზიტივისტური თვალსაზრისით, ის მისი იზომორფულია, ისევე როგორც ბომის. თუმცა მისი ენა არღვევს სიმეტრიას ნაწილაკებს და ტალღებს შორის, რაც დამახასიათებელია კვანტური თეორიის მათემატიკური სქემისთვის. ჯერ კიდევ 1928 წელს იორდანმა, კლაინმა და ვიგნერმა აჩვენეს, რომ მათემატიკური სქემის ინტერპრეტირება შესაძლებელია არა მხოლოდ ნაწილაკის მოძრაობის დაკვანტვით, არამედ სამგანზომილებიანი ნივთიერი ტალღების დაკვანტვითაც; შესაბამისად, არ არსებობს საფუძველი იმისა, რომ ეს ნივთიერი ტალღები ნაწილაკებთან შედარებით უფრო ნაკლებად რეალურად ჩაითვალოს. ნაწილაკებს და ტალღებს შორის სიმეტრია ბოპის ინტერპრეტაციაში მხოლოდ იმ შემთხვევაში მიიღწევა, თუ ნივთიერი ტალღებისთვისაც იგივენაირად შემუშავდება კორელაციური სტატისტიკა სივრცესა და დროში და ამასთან ერთად, უპასუხოდ დარჩება კითხვა, თუ რომელი უნდა ჩაითვალოს „ნამდვილ“ რეალობად, ნაწილაკი თუ ტალღა.

ვარაუდი, თითქოს ნაწილაკი რეალურია მატერიალისტური ონტოლოგიის გაგებით, ყოველთვის მიგვიყვანს ცდუნებამდე ჩავთვალოთ, რომ განუზღვრელობის პრინციპიდან გადახრა „პრინციპში“ შესაძლებელია. ფენეში მაგალითად, აცხადებს, რომ „განუზღვრელობის პრინციპის არსებობა (რომელსაც ის გარკვეულ სტატისტიკურ თანაფარდობებთან აკავშირებს) არანაირად არ ხდის შეუძლებელს მდებარეობისა და სიჩქარის ერთდროულ, ნებისმიერი სიზუსტით გაზომვას. თუმცა ფენეში არ ამბობს, თუ როგორ უნდა ჩატარდეს ასეთი გაზომვა პრაქტიკულად. ამდენად, მისი მოსაზრებები აბსტრაქტულ მათემატიკად რჩება.

ვაიცელი, რომლის კონტრშეთავაზებები ბომის და ფენეშის მსგავსია, „ფარულ პარამეტრებს“ ad hoc შემოტანილ ახალ ნაწილაკს, „ზერონს“ უკავშირებს, რომლის დამზერა შეუძლებელია. თუმცა ეს იდეა ეჯახება წინააღმდეგობას, რომ რეალურ ნაწილაკებსა და ზერონებს შორის ურთიერთქმედება გამოიწვევს ენერგიის დისიპაციას ზერონული ველის თავისუფლების მრავალრიცხოვან ხარისხებს შორის და მთელი თერმოდინამიკა ქაოსად იქცევა. ვაიცელს არ განუმარტავს, როგორ აპირებს ამ საშიშროებისთვის თავის არიდებას.

აქამდე ნახსენები პუბლიკაციების ჯგუფისთვის ერთიანად დამახასიათებელი პოზიცია შესაძლოა საუკეთესოდ ჩამოყალიბდეს, თუ ფარდობითობის სპეციალური თეორიის ირგვლივ გამართულ დისკუსიას გავიხსენებთ. ყველას, ვინც უკმაყოფილო იყო ეთერის, აბსოლუტური სივრცის და აბსოლუტური დროის აინშტაინისეული უარყოფით, ასეთი არგუმენტები მოჰყავდა: აბსოლუტური სივრცისა და აბსოლუტური დროის არარსებობა ფარდობითობის თეორიით არანაირად არ მტკიცდება. ის მხოლოდ აჩვენებს, რომ ჭეშმარიტი სივრცე და ჭეშმარიტი დრო არანაირად არ ვლინდება ჩვეულებრივ ექსპერიმენტებში; თუმცა ბუნებრივი კანონზომიერებების ამ ასპექტის სწორად გათვალისწინებით და შესაბამისად, კოორდინატთა მოძრავ სისტემებში სწორი „თვალსაჩინო“ დროების შემოყვანით, აბსოლუტური სივრცის ვარაუდის საწინააღმდეგო ყველანაირი მოსაზრება გაქარწყლდება. დამაჯერებელი იქნებოდა იმის ვარაუდიც, რომ ჩვენი გალაქტიკის სიმძიმის ცენტრი უძრავია (გარკვეული მიახლოებით მაინც) აბსოლუტური სივრცის მიმართ. ფარდობითობის სპეციალური თეორიის კრიტიკოსს შეუძლია ისიც დაამატოს, რომ იმედოვნებს - ოდესმე შესაძლებელი გახდება აბსოლუტური სივრცის (ანუ ფარდობითობის თეორიის „ფარული პარამეტრის“) ცალსახა დადგენა და ფარდობითობის თეორიის უარყოფა.

პირდაპირ ჩანს, რომ ამ არგუმენტის ცდის საშუალებით გაქარწყლება შეუძლებელია, რადგან ფარდობითობის თეორიის ვარაუდებისგან რასმე განსხვავებულს ის არ ვარაუდობს. სამაგიეროდ ასეთი ინტერპრეტაცია ანგრევს ენას, რომელიც იყენებს თეორიის გამსაზღვრელი ხასიათის სიმეტრიის თვისებას, სახელდობრ ლორენცის ინვარიანტულობას, ამიტომაც შეუსაბამოდ უნდა ჩაითვალოს.

კვანტურ თეორიასთან არსებული ანალოგია ნათელია. კვანტური თეორიის კანონზომიერებანი ისეთნაირია, რომ ad hoc გამოგონილი „ფარული პარამეტრების“ დამზერა ვერასდროს მოხერხდება. სამაგიეროდ თეორიის ინტერპრეტაციაში ფიქტიური მნიშვნელობის პარამეტრების შემოყვანა არღვევს სიმეტრიის უმნიშვნელოვანეი თვისებებს.

ზემოგანხილულთაგან პრობლემის სრულიად განსხვავებულ ფორმულირებას ვხვდებით ბლოხინცევის და ალექსანდროვის შრომებში. ეს ავტორები კოპენჰაგენურ ინტერპრეტაცასთან უთანხმოებაში თავიდანვე ცხადად იფარგლებიან პრობლემის ფილოსოფიური მხარით. ამ ინტერპრეტაციის ფიზიკა მათთვის უპირობოდ მისაღებია.

თუმცა პოლემიკის გარეგნული ფორმა აქ შეუდარებლად უფრო მძაფრია: „თანამედროვე ფიზიკის სხვადასხვა იდეალისტურ მიმართულებებს შორის ე.წ. კოპენჰაგენური სკოლა ყველაზე უფრო რეაქციულია. წინამდებარე სტატია მიზნად ისახავს კვანტური ფიზიკის ძირეული პრობლემების ირგვლივ აგნოსტიკური და იდეალისტური ხასიათის სპეკულაციების მხილებას,“ წერს ბლოხინცევი თავის შესავალში. პოლემიკის სიმძაფრე იმის მაჩვენებელია, რომ საქმე გვაქვს არა იმდენად მეცნიერებასთან, არამედ გარკვეულ სარწმუნოებრივ აღმსარებლობასთან, მრწამსის ერთგულებასთან. მიზანი ბოლოში, ლენინის თხზულებიდან მოყვანილ ციტატაშია გამოხატული: Как ни диковинно с точки зрения "здравого смысла" превращение невесомого эфира в весомую материю и обратно, как ни "странно" отсутствие у электрона всякой иной массы, кроме электромагнитной, как ни необычно ограничение механических законов движения одной только областью явлений природы и подчинение их более глубоким законам электромагнитных явлений и т. д. -- все это только лишнее подтверждение диалектического материализма." ეს უკანასკნელი განცხადება ბლოხინცევის დისკუსიას კვანტური თეორიის კავშირზე დიალექტიკური მატერიალიზმის ფილოსოფიასთან ცოტათი აკნინებს, რადგან დადგმულ სამსჯავროს ამსგავსებს, სადაც ვერდიქტი საქმის განხილვის დაწყებამდეა ცნობილი. თუმცა მაინც მნიშვნელოვანია ბლოხინცევის და ალექსანდროვის მიერ წამოწეულ არგუმენტებში სრული სიცხადის შეტანა.

იქ, სადაც დავალება მატერიალისტური ონტოლოგიის გადარჩენაა, შეტევა ძირითადად კვანტურ თეორიაში დამკვირვებლის შემოყვანაზე ხორციელდება. ალექსანდროვი წერს: „ამიტომაც გაზომის შედეგებში კვანტურ მექანიკაში უნდა იგულისხმებოდეს ელექტრონის შესაფერის ობიექტთან ურთიერთქმედების ობიექტური ეფექტი. დამკვირვებელზე ლაპარაკი გამოსარიცხია და აუცილებელია საქმის დაჭერა ობიექტურ პირობებთან და ობიექტურ ეფექტებთან. ფიზიკური სიდიდე მოვლენის ობიექტური მახასიათებელია და არა დამზერის შედეგი.“ ალექსანდროვის თანახმად, კონფიგურაციულ სივრცეში ტალღური ფუნქცია ელექტრონის ობიექტურ მდგომარეობას ახასიათებს.

ალექსანდროვს მხედველობიდან გამორჩა ის ფაქტი, რომ კვანტური თეორიის ფორმალიზმი არ იძლევა ისეთივე ხარისხის ობიექტივაციას, როგორც კლასიკური ფიზიკა. თუ მაგალითად, სისტემის ურთიერთქმედება გამზომ ხელსაწყოსთან კვანტური მექანიკის მიხედვით ერთიანად განიხილება და თუ ორივე დანარჩენ სამყაროსგან იზოლირებულად ითვლება, მაშინ კვანტური მექანიკის ფორმალიზმი როგორც წესი, განსაზღვრულ შედეგს არ იძლევა; მაგალითად, ის არ მოგვცემს ფოტოფირფიტის გამუქებას მოწემულ წერტილში. თუ ვინმე ეცდება ალექსანდროვისეული „ობიექტური ეფექტის“ გადარჩენას, იმის მტკიცებით, რომ „რეალურად“ ფოტოფირფიტა ურთიერთქმედების შემდეგ მოცემულ წერტილში გამუქდა, საპასუხო მოსაზრება ისაა, რომ ელექტრონის, გამზომი ხელსაწყოს და ფოტოფირფიტისგან შედგენილი დახურული სისტემის კვანტურ-მექანიკური განხილვა ძალადაკარგულია. კვანტური მექანიკის ფორმალიზმი არ შეიცავს დამატებითი კომენტარების გარეშე სწორედ მოვლენის „ფაქტიურ“ ხასიათს, რომლის აღწერაც ყოველდღიური ცხოვრების ცნებებითაა შესაძლებელი და რომელიც კოპენჰაგენურ ინტერპრეტაციაში დამკვირვებლის შემოყვანით ჩნდება. დამკვირვებლის შემოყვანა არ გულისხმობს, რა თქმა უნდა, რაღაც სახის სუბიექტური თვისებების შემოტანას ბუნების აღწერაში. დამკვირვებელს აქვს მხოლოდ რეგისტრაციის გადაწყვეტილების ფუნქცია, ანუ მოქმედებს სივრცეში და დროში და არ აქვს მნიშვნელობა, ეს ხელსაწყოა, თუ ადამიანი; მაგრამ თვით რეგისტრაცია, ანუ „შესაძლებლიდან“ „ნამდვილზე“ გადასვლა აქ აბსოლუტურად აუცილებელია და მისი გამოტოვება კვანტური თეორიის ინტერპრეტაციიდან შეუძლებელია. ამ წერტილში კვანტური თეორია არსებითად უკავშირდება თერმოდინამიკას, იმდენად რამდენადაც დაკვირვების ყოველი აქტი თავისი ბუნებით შეუქცევადი პროცესია; მხოლოდ ასეთი შეუქცევადი პროცესების მეშვეობითაა შესაძლებელი კვანტური თეორიის ფორმალიზმის თანმიმდევრული დაკავშირება რეალურ მოვლენებთან სივრცესა და დროში. და კვლავ, შეუქცევადობა – მოვლენების მათემატიკურ წარმოდგენაზე გავრცელებული – არის სისტემის შესახებ დამკვირვებლის არასრული ცოდნის შედეგი და ამდენად, არც თუ მთლად „ობიექტური.“

ბლოხინცევი საკითხს ალქსანდროვისგან ოდნავ განსხვავებულად აფორმულირებს: „კვანტურ მექანიკაში ნაწილაკის მდგომარეობა განისაზღვრება არა „თავისთავად,“ არამედ ნაწილაკის ამა თუ იმ ანსამბლისადმი (სუფთა თუ შერეულის)კუთვნილებით, რაც სრულიად ობიექტური ხასიათისაა და არაა დამოკიდებული დამკვირვებლის ცოდნაზე. თუმცა ასეთ ფორმულირებას ძალიან შორს მივყავართ მატერიალისტური ონტოლოგიიდან – იქნებ ზედმეტად შორსაც კი. ამ თვალსაზრისის გასარკვევად სასარგებლო იქნება იმის გახსენება, თუ როგორ გამოიყენება სტატისტიკური ანსამბლისადმი კუთვნილება კლასიკური თერმოდინამიკის ინტერპრეტაციისთვის. თუ დამკვირვებელმა განსაზღვრა სისტემის ტემპერატურა და აპირებს თავისი შედეგებიდან სიტემაში მოლეკულების შესახებ დასკვნის გაკეთებას, მას შეუძლია თქვას, რომ სისტემა მხოლოდ ერთი ნიმუშია კანონიკური ანსამბლიდან და ამდენად, შეუძლია ჩათვალოს, რომ მას განსხვავებული ენერგიები შეიძლება ჰქონდეს. „სინამდვილეში“ – ასე დავასკვნიდით კლასიკურ ფიზიკაში – დროის მოცემულ მომენტში სისტემას მხოლოდ ერთი, განსაზღვრული ენერგია შეიძლება ჰქონდეს და ყველა სხვა არარეალიზებულია. დამკვირვებელი შეცდომაშია შეყვანილი, თუ თვლის, რომ იმ მომენტში შესაძლებელი იყო ენერგიის განსხვავებული მნიშვნელობა. კანონიკური ანსამბლი შეიცავს განცხადებებს არა მხოლოდ საკუთრივ სისტემის, არამედ დამკვირვებლის მიერ სიტემის არასრული ცოდნის შესახებ. თუ ბლოხინცევი ცდილობს კვანტურ თეორიაში სისტემის კუთვნილებას ანსამბლისადმი „სრულიად ობიექტური“ უწოდოს, ის სიტყვა „ობიექტურს“ კლასიკური ფიზიკისგან განსხვავებული მნიშვნელობით ხმარობს. კლასიკურ ფიზიკაში ეს კუთვნილება, როგორც უკვე ითქვა, ნიშნავს განაცხადებს არა მხოლოდ სისტემის, არამედ სისტემის შესახებ დამკვირვებლის მიერ მისი ცოდნის ხარისხის შესახებაც. კვანტური თეორიისთვის აქედან ერთი გამონაკლისი უნდა გაკეთდეს. თუ კვანტურ თეორიაში ანსამბლი კონფიგურაციულ სივრცეში მხოლოდ ერთი ტალღური ფუნქციით აღიწერება ( და არა სტატისტიკური მატრიცით, როგორც ჩვეულებრივ შემთხვევაში) ჩვენ გვაქვს განსაკუთრებული, ე.წ. „სუფთა“ შემთხვევა, როდესაც აღწერას შეიძლება ეწოდოს გარკვეული თვალსაზრისით ობიექტური და როდესაც არასრული ცოდნის ელემენტი უშუალოდ არ ვლინდება. თუმცა ვინაიდან ყოველ გაზომვას შეუქცევადი ხასიათის გამო კვლავ და კვლავ შემოაქვს არასრული ცოდნის ელემენტი, ეს შემთხვევაც არსებითად გამორჩეულად ვერ ჩაითვლება.

ამ ფორმულირებებიდან უპირველესად ის ჩანს, თუ რაოდენ ძნელია ახალი იდეების შეტანა ცნებათა ძველ სისტემაში, რომლებიც ადრინდელ ფილოსოფიურ სისტემას ეკუთვნის – ან თუ ძველ მეტაფორას მოვიშველიებთ, ახალი ღვინის ძველ ტიკებში ჩასხმა. ასეთი მცდელობა ყოველთვის დამთრგუნველია, რადგან მუდმივად გვასაქმებს ძველი ჭურჭლის ნაპრალებით ნაცვლად იმისა, რომ ახალი ღვინით ვისიამოვნოთ. შეუძლებელია საუკუნის წინ დიალექტიკური მატერიალიზმის შემომტანი მოაზროვნეებისგან კვანტური თეორიის შექმნის წინასწარმეტყველების მოლოდინი გვქონდეს. მათი წარმოდგენა მატერიისა და რეალობის შესახებ ვერ მოერგება ჩვენი დროის დახვეწილი ექსპერიმენტული ტექნიკით მიღებულ შედეგებს.

აქ ალბად საჭიროა ზოგადი ხასიათის რამდენიმე შენიშვნის დამატება მეცნიერის დამოკიდებულებაზე გარკვეული მრწამსის მიმართ; ეს შეიძლება რელიგიური ან პოლიტიკური ხასიათის მრწამსი იყოს. ძირეული განსხვავება რელიგიურ და პოლიტიკურ მრწამს შორის – ის, რომ მეორე ჩვენს ირგვლივ არსებულ უშუალო მატერიალურ რეალობას ეხება, პირველის ობიექტი კი სხვა, მატერიალურის მიღმისეული რეალობაა, ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანი არაა. ჩვენ თავად რწმენის პრობლემაზე უნდა ვიმსჯელოთ. იმაზე დაყრდნობით, რაც აქ უკვე ითქვა, შეიძლება გაჩნდეს ისეთი დამოკიდებულება, რომ მეცნიერი არ უნდა ეყრდნობოდეს გარკვეულ დოქტრინებს, არ უნდა იზღუდავდეს აზროვნებას რომელიმე გარკვეული ფილოსოფიით. ის ყოველთვის მზად უნდა იყოს საკუთარი ცოდნის საფუძველი შეცვალოს ახალი გამოცდილების შესაბამისად. თუმცა ასეთი მოთხოვნა ჩვენი ცხოვრებისეული მდგომარეობის გაუმართლებელი გამარტივებაა ორი მიზეზის გამო. პირველი ისაა, რომ ჩვენი აზროვნების აგებულება სიყმაწვილეში ყალიბდება, იმ დროს, როდესაც იდეებს ვეცნობით ან ვხვდებით ძლიერ პიროვნებებს, რომელთაგანაც ვსწავლობთ. ეს აგებულება მომავალში ხდება მთელი ჩვენი შრომის გამაერთიანებელი ნაწილი და საკმაოდ აძნელებს მოგვიანებით სრულიად ახალ იდეებთან შეგუებას. მეორე მიზეზი ისაა, რომ საზოგადოების წევრები ვართ. საზოგადოებას საერთო იდეები, საერთო ზნეობრივი ფასეულობები აერთიანებს, ანუ საერთო ენა, რომლითაც ცხორების ზოგად პრობლემებზე ლაპარაკობენ. ზოგად იდეებს შეიძლება მხარს უჭერდეს ეკლესია, პარტია ან სახელმწიფო და ასეც რომ არ იყოს, შესაძლოა მაინც ძნელი აღმოჩნდეს საერთო იდეებისგან დაშორება საზოგადოებასთან კონფლიქტის გარეშე. თუმცა მეცნიერული აზროვნება ხშირად ეწინააღმდეგება ზოგიერთ საერთო იდეას. ნამდვილად არასწორი იქნებოდა მეცნიერისგან იმის მოთხოვნა, რომ ის არ ყოფილიყო საზოგადოების ერთგული წევრი, რომ ის მოკლებული იყოს სიამოვნებას, რომელიც საზოგადოების წევრობიდან მომდინარეობს. ასევე არასწორი იქნებოდა იმის სურვილი, რომ საზოგადოების საერთო იდეები, რომლებიც მეცნიერული თვალსაზრისით ყოველთვის გამარტივებებია, მყისიერად იცვლებოდეს მეცნიერების პროგრესის კვალდაკვალ, ისევე ცვალებადობდეს, როგორც სამეცნიერო თეორიები. შესაბამისად, ჩვენს დროშიც კი გვიწევს დავუბრუნდეთ „ორმაგი სიმართლის“ პრობლემას, რომლითაც სავსეა ქრისტიანული რელიგიის ისტორია გვიან შუა საუკუნეებში. არსებობს ძალიან საკამათო დოქტრინა, რომ „პოზიტიური რელიგია – რა ფორმასაც არ უნდა ატარებდეს, შეუცვლელი მოთხოვნილებაა ხალხის მასისთვის, მეცნიერი კი რეალურ ჭეშმარიტებას ეძებს რელიგიის მიღმა და მხოლოდ მიღმა.“ ამბობენ, რომ „მეცნიერება ეზოთერულია, ის მხოლოდ ზოგიერთებისთვისაა.“ მართალია, ჩვენს დროში პოლიტიკურმა დოქტრინებმა და სოციალურმა აქტივიზმმა ზოგიერთ ქვეყანაში პოზიტიური რელიგიის ადგილი დაიკავა, პრობლემა მაინც იგივე დარჩა. მეცნიერის პირველი მოთხოვნილება ყოველთვის იქნება ინტელექტუალური პატიოსნება, საზოგადოება კი ხშირად მოსთხოვს – მეცნიერების შეუცვლელობის გათვალისწინებით – რამდენიმე ათწლეული მოიცადოს ვიდრე საჯაროდ გამოხატავს საკუთარ განსხვავებულ შეხედულებებს. თუ მხოლოდ შემწყნარებლობა საკმარისი არაა, როგორც ჩანს, ამ პრობლემის მარტივი ამოხსნა არ არსებობს; თუმცა გარკვეული შვება იქნებ იმან მოგვგვაროს, რომ ეს პრობლემა დიდი ხანია, რაც ადამიანის ცხოვრების თანმდევია.

ახლა მივუბრუნდეთ კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის კონტრშეთავაზებებს და განვიხილოთ მეორე ჯგუფი, რომელშიც თავმოყრილია კვანტური თეორიის ცვლილების მცდელობები, რომელთა მიზანი განსხვავებულ ფილოსოფიური ინტერპრეტაციის მიღებაა. ამ მიმართულებით ყველაზე საგულდაგულო მცდელობა იანოშის ეკუთვნის, რომელმაც გააცნობიერა, რომ კვანტური მექანიკის მკაცრი ვალიდურობა გვაიძულებს რეალობაზე კლასიკური ფიზიკის წარმოდგენას დავცილდეთ. ამიტომ ის ცდილობს ისეთნაირად შეცვალოს კვანტური მექანიკა, რომ მისი მრავალი შედეგი ძალაში დარჩეს, ხოლო სტრუქტურა კლასიკური ფიზიკისას დაუახლოვდეს. მისი შეტევის წერტილი ე.წ. „ტალღური პაკეტების რედუქციაა“ ანუ ის ფაქტი, რომ ტალღური ფუნქცია, ან უფრო ზოგადად, ალბათური ფუნქცია წყვეტილად იცვლება, როდესაც დამკვირვებელი გაზომვის შედეგს ითვალისწინებს. იანოში აღნიშნავს, რომ ეს რედუქცია არ გამოიყვანება მათემატიკური ფორმალიზმის დიფერენციალური განტოლებებიდან და თვლის რომ აქ ჩვეულებრივი ინტერპრეტაცია არათანმიმდევრულია. ცნობილია, რომ „ტალღური პაკეტის რედუქცია“ კოპენჰაგენურ ინტერპრეტაციაში ყოველთვის მაშინ ხდება, როცა სრულდება გადასვლა შესაძლებლიდან არსებულზე. ალბათური ფუნქცია, რომელიც შესაძლებლობათა დიდ არეალს მოიცავს, უეცრად მცირდება ბევრად უფრო ვიწრო დიაპაზონზე იმ ფაქტის გამო, რომ ექსპერიმენტმა გარკვეულ შედეგამდე მიგვიყვანა, რომ გარკვეული მოვლენა მოხდა. ფორმალიზმში ეს რედუქცია მოითხოვს, რომ ე.წ. ალბათობათა ინტერფერენცია, რომელიც კვანტური მექანიკის ყველაზე უფრო ნიშანდობლივი თვისებაა, უნდა დაირღვეს სისტემის ნაწილობრივ განუსაზღვრელი და შეუქცევადი ურთიერთქმედების გამო გამზომ ხელსაწყოსთან და დანარჩენ მსოფლიოსთან. იანოში ცდილობს კვანტური მექანიკა შეცვალოს განტოლებებში მილევადი წევრების შემოყვანით, რათა ინტერფერენციული წევრები თავისით გაქრეს სასრული დროის გასვლის შემდეგ. ეს რეალობას კიდევაც რომ შეესაბამებოდეს — ჩატარებული ექსპერიმენტები ამის არავითარ საფუძველს არ იძლევა – ასეთი ინტერპრეტაცია მაინც დაგვიტოვებდა რამდენიმე, როგორც თავად იანოში აღნიშნავს, საგანგაშო შედეგს ( მაგ. ტალღებს, რომლებიც სინათლის სიჩქარეზე უფრო სწრაფად ვრცელდება, მიზეზისა და შედეგის დროში ურთიერთმონაცვლეობას და ა.შ.). არა მგონია მზად ვიყოთ კვანტური თეორიის სიმარტივე ასეთ მიდგომას ვანაცვალოთ, ვიდრე ამას ექსპერიმენტები არ გვაიძულებს.

კვანტური თეორიის, როგორც ზოგჯერ უწოდებენ, „ორთოდოქსული“ ინტერპრეტაციის ოპონენტთა შორის შრედინგერს განსაკუთრებული პოზიცია უჭირავს იმდენად, რამდენადაც ის „ობიექტურად რეალურობას“ მიაწერს ტალღებს მაგრამ არა ნაწილაკებს, თანაც არაა მზად მათი „მხოლოდ ალბათურ ტალღებად“ ინტერპრეტაციისთვის. სტატიაში „არსებუბს თუ არა კვანტური ნახტომები?“ ის ცდილობს მთლიანად უარყოს მათი არსებობა ( საკითხავია თვით ტერმინ „კვანტური ნახტომის“ მიზანშეწონილობა, როდესაც შესაძლებელია მისი ნაკლებად გამომწვევი „წყვეტილობით“ ჩანაცვლება.) პირველ ყოვლისა უნდა ითქვას, რომ შრედინგერის ნაშრომი ჩვეულებრივი ინტერპრეტაციის მცდარ გაგებას შეიცავს. მას მხედველობიდან გამორჩა, რომ ჩვეულებრივ ინტერპრეტაციაში მხოლოდ კონფიგურაციული სივრცის ტალღები (სხვანაირად, „გარდაქმნის მატრიცები“) განიხილება ალბათურ ტალღებად და არა სამგანზომილებიანი ნივთიერი და რადიაციული ტალღები. ამ უკანასკნელთ ზუსტად იმდენივე რეალურობა აქვთ, როგორც ნაწილაკებს, არც მეტი და არც ნაკლები. მათ არ გააჩნიათ უშუალო კავშირი ალბათურ ტალღებთან და ფლობენ ენერგიისა და იმპულსის უწყვეტ სიმკვრივეს, მსგავსად ელექტრომაგნიტური ტალღებისა მაქსველის თეორიაში. ამდენად შრედინგერი სწორად უსვამს ხაზს, რომ აქ შესაძლებელია პროცესების უფრო უწყეტად წარმოდგენა, ვიდრე ეს ჩვეულებრივად ხდება. თუმცა ამ ინტერპრეტაციას არ ძალუძს წყვეტის ელემენტის თავიდან არიდება, რადგან ის ატომურ ფიზიკაში ყველგან გვხვდება; ნებისმიერი სცინტილაციური ეკრანი, ნებისმიერი გეიგერის მთვლელი ამ ელემენტის უშუალო დემონსტრაციაა. კვანტური თეორიის ჩვეულებრივ ინტერპრეტაციაში მას შესაძლებლიდან არსებულში გადასვლა შეიცავს. თავად შრედინგერი არანაირ კონტრშეთავაზებას არ აკეთებს იმის შესახებ, თავად როგორ აპირებს შემოიყვანოს ჩვეულებრივი ინტერპრეტაციისგან განსხვავებულად წყვეტის ელემენტი, რომელიც ყველგან იჩენს თავს.

ბოლოს კრიტიკა, რომელიც აინშტაინმა, ლაუემ და სხვებმა რამდენიმე სტატიაში გამოხატეს, კონცენტრირებულია კითხვაში, იძლევა თუ არა კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია ფიზიკური ფაქტების ერთმნიშვნელოვანი, ობიექტური აღწერის საშუალებას. მათი არსებითი არგუმენტების ჩამოყალიბება შემდეგნაირად შეიძლება: კვანტური თეორიის მათემატიკური სქემა თითქოს სრულიად ადეკვატურად აღწერს ატომური მოვლენების სტატისტიკას. მაგრამ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მისი განცხადებები ატომური მოვლენების ალბათობის შესახებ სრულიად ჭეშმარიტია, ეს ინტერპრეტაცია არ აღწერს იმას, თუ რა ხდება დაკვირვებებისგან დამოუკიდებლად ან მათ შორის. მაგრამ რაღაც ხომ უნდა ხდებოდეს, ამაში ეჭვს ვერ შევიტანთ; აუცილებელი არაა ეს რაღაც მაინცდამაინც ელექტრონების ან ტალღების ან სინათლის კვანტების ენაზე აღიწერებოდეს, მაგრამ თუ რამენაირად არ აღიწერა, ფიზიკის ამოცანა შესრულებულად ვერ ჩაითვლება. არ შეიძლება იმის აღიარება, რომ ყველაფერი მხოლოდ დაკვირვების აქტთანაა დაკავშირებული. ფიზიკოსმა საკუთარ მეცნიერებაში პოსტულატად უნდა აქციოს, რომ ის სწავლობს სამყაროს, რომელიც თავად არ შეუქმნია და რომელიც არსებითად უცვლელად იარსებებდა მის გარეშეც. აქედან გამომდინარეობს, რომ კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია არ გვთავაზობს ატომურ მოვლენათა არავითარ რეალურ ახსნას.

ადვილი დასანახია, რომ ის, რასაც ეს კრიტიკა მოითხოვს, ძველი მატერიალისტური ონტოლოგიაა. რა პასუხი შეიძლება გაეცეს მას კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის თვალსაზრისით?

შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ფიზიკა მეცნიერების ნაწილია და როგორც ასეთი, მიზნად ისახავს ბუნების აღწერასა და გაგებას. ნებისმიერი გაგება, მეცნიერული თუ სხვა, დამოკიდებულია ჩვენს ენაზე, იდეათა მიმოცვლაზე. მოვლენის, ცდის და მისი შედეგების ნებისმიერი აღწერა დაფუძნებულია ენაზე, როგორც კომუნიკაციის ერთადერთ საშუალებაზე. ამ ენის სიტყვები გამოხატავენ ყოველდღიური ცხოვრების ცნებებს, რომლებიც ფიზიკის მეცნიერულ ენაში შეიძლება კლასიკური ფიზიკის ცნებებამდე დაიხვეწოს. ეს ცნებები მოვლენების, ექსპერიმენტის ჩატარების და მათი შედეგების ცალსახა აღწერის ერთადერთი ინსტრუმენტია. შესაბამისად, როდესაც ატომური ფიზიკის სპეციალისტს სთხოვენ, რომ აღწეროს, სინამდვილეში რა ხდება მის ექსპერიმენტებში, სიტყვები „აღწერა,“ „სინამდვილე“ და „ხდება“ მხოლოდ ყოველდღიურობის ან კლასიკური ფიზიკის ცნებებთანაა დაკავშირებული. საკმარისია ამ საფუძვლის დათმობა და ფიზიკოსი დაგაკარგავს ცალსახა კომუნიკაციის საშუალებას და ვეღარ იმუშავებს თავის მეცნიერებაში. შესაბამისად, ნებისმიერი განცხადება იმის შესახებ, თუ „რა მოხდა სინამდვილეში,“ კლასიკური ცნებების ენაზეა გაკეთებული და - თერმოდინამიკის და განუზღვრელობის თანაფარდობათა წყალობით – თავისი ბუნებით არასრულია განსახილველი ატომური მოვლენების დეტალებთან მიმართებით. მოთხოვნა „აღწერე რა ხდება“კვანტურ-თეორიულ პროცესში ორ ერთიმეორის მომდევნო გაზომვას შორის არის contradictio in adjecto, რადგან სიტყვა „აღწერე“ მხოლოდ კლასიკურ ცნებების გამოყენებას უკავშირდება, ეს კი ვერ მოხერხდება გაზომვებს შორის შუალედში; მათი გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ გაზომვის წერტილებში.

აქ უნდა ითქვას, რომ კვანტური თეორიის კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია არანაირად არაა პოზიტივისტური, რადგან თუ პოზიტივიზმი ეფუძნება დამკვირვებლის გრძნობად აღქმებს, როგორც რეალობის ელემენტებს, კოპენჰაგენური ინტერპრეტაცია განიხილავს საგნებს და პროცესებს, რომელთა აღწერაც შესაძლებელია კლასიკური ცნებების ენაზე, ანუ სინამდვილეს, როგორც ნებისმიერი ფიზიკური ინტერპრეტაციის საფუძველს.

ამასთან ერთად ჩვენ ვხედავთ, რომ მიკროსკოპული ფიზიკის კანონზომიერებათა სტატისტიკური ხასიათის დაძლევა შეუძლებელია, რადგანაც „სინამდვილის“ ნებისმიერი ცოდნა – კვანტურ-თეორიული კანონზომიერებების გამო – თავისი ბუნებით არასრული ცოდნაა.

მატერიალიზმის ონტოლოგია ეფუძნებოდა ილუზიას, რომ არსებობის ის სახე, სამყაროს უშუალო „სინამდვილე“ ჩვენს ირგვლივ, ექემდებარება ატომურ დონეზე ექსტრაპოლაციას. მუხედავად ამისა, ეს ექსტრაპოლაცია შეუძლებელია.

რამდენიმე შენიშვნის დამატებაც შეიძლება კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციის საწინააღმდეგოდ აქამდე გაკეთებული ყველა კონტრშეთავაზების ფორმალურ სტრუქტურასთან დაკავშირებით. ყველა ეს შეთავაზება იძულებული აღმოჩნდა კვანტური თეორიის სიმეტრიის არსებით თვისებებზე აეღო ხელი (მაგალითად სიმეტრიაზე ნაწილაკებსა და ტალღებს, ან მდებარეობასა და სიჩქარეს შორის). ამდენად, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ კოპენჰაგენური ინტერპრეტაციას ვერ გავექცევით თუ სიმეტრიის ეს თვისებები – მსგავსად ლორენცის ინვარიანტულობისა ფარდობითობის თეორიაში – ბუნების არსებით თვისებებად ჩაითვლება; დღემდე ჩატარებული ყველა ექსპერიმენტი სწორედ ამ თვალსაზრისს ადასტურებს.