მეცნიერების მთელი ისტორიის განმავლობაში აღმოჩენები და ახალი იდეები ყოველთვის იწვევდა მეცნიერულ კამათს, პოლემიკურ პუბლიკაციებს, რომლებიც ახალ იდეებს აკრიტიკებდა, და ასეთი დამოკიდებულება ხშირად ხელს უწყობდა მათ განვითარებას; თუმცა ამ დაპირისპირებას არასდროს მანამდე არ მიუღწევია ისეთი სიმძაფრისთვის, რომელიც მან ფარდობითობის თეორიის და შედარებით ნაკლები ხარისხით, კვანტური თეორიის აღმოჩენის შემდეგ შეიძინა. ორივე შემთხვევაში სამეცნიერო პრობლემები საბოლოოდ პოლიტიკურ საკითხებს დაუკავშირდა და ზოგმა მეცნიერმა თავისი თვალსაზრისის დასამკვიდრებლად პოლიტიკურ მეთოდებს მიმართა. თანამედროვე ფიზიკის ბოლოდროინდელ შედეგებზე ესოდენ მძაფრი რეაგირება მხოლოდ მაშინ გახდება გასაგები, როდესაც გავიაზრებთ, რომ აქ ფიზიკის თვით საფუძველი შეირყა; ამ რყევამ კი გამოიწვია შეგრძნება, თითქოს მეცნიერებას ფეხქვეშ ნიადაგი ეცლებოდა. ამავე დროს ეს ალბათ იმასაც ნიშნავს, რომ ჯერ კიდევ არაა ნაპოვნი სწორი ენა, რომლითაც ახალ მდგომარეობაზე უნდა ვილაპარაკოთ და რომ დროდადრო გამოქვეყნებული ენთუზიაზმით გამსჭვალული არასწორი განცხადებები ახალი აღმოჩენების შესახებ, რომლებიც ხან სად და ხან სად კეთდება, ათასგვარ გაუგებრობას იწვევს. ეს მართლაც საფუძვლიანი პრობლემაა. ჩვენი დროის გაუმჯობესებულ, ექსპერიმენტულ ტექნიკას მეცნიერების თვალსაწიერში შემოაქვს ბუნების ისეთი ასპექტები, რომელთა აღწერა შეუძლებელია ჩვეულებრივი ცნებების ენით. მაშ რა ენაზე უნდა მოხდეს ასეთი განხილვა? პირველი ენა, რომელიც მეცნიერული გარკვევის პროცესში თეორიულ ფიზიკაში ჩნდება, მათემატიკური ენაა, მათემატიკური სქემა, რომელიც ექსპერიმენტის შედეგების წინასწარი ვარაუდის საშუალებას იძლევა. ფიზიკოსი კმაყოფილია, როდესაც მათემატიკურ სქემას ფლობს და იცის, როგორ გამოიყენოს ის ექსპერიმენტის ინტერპრეტაციისთვის. მაგრამ მან თავის შედეგები აგრეთვე არაფიზიკოსსაც უნდა გააცნოს, რომელიც არ დაკმაყოფილდება, ვიდრე რაიმე სახის განმარტებას არ მიიღებს ჩვეულებრივ, ყველასთვის გასაგებ ენაზე. თვით ფიზიკოსისთვისაც ჩვეულებრივ ენაზე გაკეთებული აღწერა გაგების მიღწეული ხარისხის კრიტერიუმი იქნება. რამდენად შესაძლებელია, თუ შესაძლებელია საერთოდ, ასეთი აღწერა? ეს ენასთან ერთად, ფიზიკის პრობლემაცაა, ამიტომ აუცილებელია რამდენიმე შენიშვნის გაკეთება ზოგადად ენის და კერძოდ, სამეცნიერო ენის შესახებ.
ენა პრეისტორიულ ხანაში ადამიანთა მოდგმაში ჩამოყალიბდა, როგორც კომუნიკაციის საშუალება და აზროვნების საფუძველი. ჩვენ ბევრი არაფერი ვიცით მისი ფორმირების ნაბიჯებზე, თუმცა ახლა ის შეიცავს უამრავ ცნებას, რომლებიც მოხერხებული იარაღია ყოფითი მოვლენების მეტნაკლებად ცალსახა გადაცემისთვის. ეს ცნებები თანდათანაა დაგროვილი ენის გამოყენებით კრიტიკული ანალიზის გარეშე და ამა თუ იმ სიტყვის საკმარისად ხშირი გამოყენების შემდეგ გვგონია, რომ მეტნაკლებად გვესმის მისი მნიშვნელობა. საყოველთაოდ ცნობილია, რომ სიტყვები არაა ისე ცხადად განსაზღვრული, როგორც ერთი შეხედვით შეიძლება მოგვეჩვენოს და მათი გამოყენების არეალი საკმაოდ შეზღუდულია. მაგალითად, შეგვიძლია ვილაპარაკოთ რკინის ან ხის ნაჭერზე, მაგრამ არა წყლის ნაჭერზე. სიტყვა „ნაჭერი“ ვერ მიესადაგება თხევად ნივთიერებას; ან სხვა მაგალითი: ცნებათა შეზღუდულობის განხილვისას ბორს უყვარს ამ ამბის მოყოლა: „ბიჭუნა დუქანში შედის, ხელში პენი უჭირავს და ამბობს: „შეიძლება ერთი პენის შაქარყინულის ნარევი მომცეთ?“ მედუქნე აძლევს ორ შაქარყინულს და ეუბნება: „აი შენ ორი შაქარყინული და თავად შეურიე.“ სიტყვებსა და ცნებებს შორის პრობლემური დამოკიდებულების უფრო სერიოზული მაგალითი ის ფაქტია, რომ სიტყვებს „წითელი“ და „მწვანე“ დალტონიკებიც კი იყენებენ, თუმცა ამ ტერმინების გამოყენებადობის საზღვრები მათთვის და სხვა ადამიანებისთვის სავსებით განსხვავებულია.
სიტყვათა მნიშვნელობის ეს არსებითი ხასიათის გაურკვევლობა დიდი ხნის წინ შეამჩნიეს, რამაც გააჩინა განსაზღვრებათა მოთხოვნილება - ან როგორც თავად სიტყვა „განსაზღვრება“ ამბობს – იმ საზღვრების დაწესების მოთხოვნილება, თუ სად შეიძლება ამა თუ იმ სიტყვის გამოყენება და სად არა. მაგრამ განსაზღვრების მიცემა მხოლოდ სხვა ცნებების საშუალებითაა შესაძლებელი, ასე რომ საბოლოოდ მაინც გვიწევს რომელიღაც პირდაპირ აღებულ ცნებებზე დაყრდნობა, რომლებიც არც გაანალიზებულია და არც განსაზღვრული.
ბერძნულ ფილოსოფიაში ენაში ცნებების პრობლემა მთავარი თემა იყო სოკრატესგან მოყოლებული, რომლის მთელი ცხოვრება, თუ პლატონის დიალოგების მხატვრულ ასახვას დავეყრდნობით, უწყვეტი მსჯელობაა ენაში ცნებათა შინაარსის და გამოხატვის საშუალებათა შეზღუდულობის შესახებ. მეცნიერული აზროვნებისთვის მყარი საფუძვლის შესაქმნელად არისტოტელემ თავის ლოგიკაში დაიწყო ენის ფორმების, დასკვნების და დედუქციის ფორმალური, შინაარსისგან დამოუკიდებელი აგებულების ანალიზი. ამ გზაზე მან ბერძნულ ფილოსოფიაში იქამდე არნახულ განყენებულობას და სიზუსტეს მიაღწია და ამგვარად განუზომელი წვლილი შეიტანა ჩვენი აზროვნების მეთოდებში სიცხადის და წესრიგის დამყარების თვალსაზრისით. მან ფაქტიურად მეცნიერული ენის საფუძველი ჩამოაყალიბა.
მეორეს მხრივ, ენის ასეთი ლოგიკური ანალიზი გადაჭარბებული გამარტივების საფრთხის შემცველიცაა. ლოგიკაში ძირითადი ყურადღება განსაკუთრებულ სტრუქტურებს, წინაპირობებსა და დასკვნებს შორის არაორაზროვან კავშირებს, აზროვნების მარტივ თარგებს ექცევა და ენის ყველა სხვა სტრუქტურა უგულებელყოფილია. ეს სხვა სტრუქტურები შეიძლება სიტყვათა გარკვეულ მნიშვნელობათა შორის ასოციაციის გამო აღმოცენდეს; მაგალითად, სიტყვის მეორეხარისხოვანმა მნიშვნელობამ, რომელიც მისი მოსმენისას გონებაში მხოლოდ ბუნდოვან კვალს ტოვებს ხოლმე, წინადადების მნიშვნელობაში შესაძლოა არსებითი წვლილი შეიტანოს. ნებისმიერი სიტყვა გონებაში უამრავ ნახევრადცნობიერ მოძრაობას აღძრავს; ამის გამოყენებით რეალობის გარკვეული მხარის ენაში ასახვა ბევრად უფრო ნათლად შეიძლება, ვიდრე ლოგიკური თარგის საშუალებით. ამიტომაც პოეტები ხშირად ეწინააღმდეგებიან ენაში და აზროვნებაში ლოგიკურობის ასეთ ხაზგასმას, რომელიც – თუ სწორად განვმარტავ მათ თვალსაზრისს – ენას თავისი დანიშნულებისთვის ნაკლებად გამოსაყენებელს ხდის. აქ შეგვიძლია გავიხსენოთ სიტყვები გოეთეს ფაუსტიდან, რომლებითაც მეფისტოფელი ყმაწვილ მოწაფეს მიმართავს:
„უნდა ისწავლოთ დროის მოგება, თუ წესრიგია, დროც იზოგება.
ამიტომ გონის საწვრთნელ-საწრთობად
ჯერ „კოლეგიუმ ლოგიკუმს“ გირჩევთ,
ვეღარ იფიქროს აზრმა გასხლტომა,
არ იფარფატოს ძველებურ ნირზე.
უნდა ესპანურ ჩექმაში ჩავსვათ,
რომ გასაქანი არ მივცეთ არსად.
რაც თავისთავად გამოგდიოდათ,
დღიური საქმე, ვთქვათ, სმა და ჭამა
უნდა განმსჯელდეს, იქცეს ტრიადად,
მწყობრ სილოგიზმთა ნაწევრად სამად.
თუ შემთხვევიხართ ფეიქრის დაზგას,
აზრთა ფაბრიკაც სავსებით მას ჰგავს.
ბიძგი და, უცებ, დგიმზე გაბმული
ამოძრავდება ათასი ძაფი,
მიმორბის მასრა, ბრუნავს საბრუნი,
ირწყმიან თვლები უჩინრად სწრაფი.
აქ, ნოტა ბენე, შემოდის მყისვე,
ფილოსოფოსი და იწყებს ახსნას:
პირველი - ასე, მეორე - ისე,
მესამე წყებას მეოთხე მისდევს, -
ჩამონუსხავს და პუნქტებად დასხამს.
ანუ ოსტატის გონება ბასრი
საგანს დაშლის და აშენებს საზრისს.
შეგირდნი თუმცა აქებენ ხოროდ,
მაგრამ დაშლილი ვეღარ იწყობა,
რამეთუ კარგავს კავშირს თვითმყოფადს,
ხელთ ნაწილები გვიპყრია მხოლოდ,
სიცოცხლის არ ჩანს არც ნატამალი,
ხოლო ქიმია ამგვარ ანალიზს,
თითქოს დასცინის საკუთარ საქმეს,
„ენხეირეზინ ნატურეს“ არქმევს.“ (გივი ენდელაძის თარგმანი)
ეს ნაწყვეტი მშვენივრად აღწერს ენის აგებულებას და მარტივი ლოგიკური სქემების სივიწროვეს.
მეორეს მხრივ, მეცნიერება უნდა ეფუძნებოდეს ენას, როგორც კომუნიკაციის ერთადერთ საშუალებას და იქ, სადაც არაორაზროვნება უდიდესი მნიშვნელობის პრობლემაა, ლოგიკური სქემა თავის როლს უნდა ასრულებდეს. დამახასიათებელი სიძნელე, რომელსაც აქ ვხვდებით, შემდეგნაირად შეიძლება აღიწეროს: ბუნებისმეტყველებაში ჩვენ ვცდილობთ ზოგადიდან კერძოს გამოყვანას, მოვლენის, როგორც მარტივი ზოგადი კანონზომიერებებით განპირობებულის გაგებას. ზოგადი კანონზომიერებების ენობრივი ჩამოყალიბება მხოლოდ რამდენიმე, მარტივი ცნების გამოყენებით შეიძლება – სხვანაირად კანონი მარტივი და ზოგადი ვერ იქნება. ამ ცნებებიდან გამოიყვანება შესაძლო მოვლენების უსასრულო მრავალფეროვნება, არა მხოლოდ თვისობრივად, არამედ ყველა დეტალის სრული სიზუსტით. ცხადია, რომ ჩვეულებრივი ენის ცნებები, არაზუსტი და ბუნდოვანი, ვერ უზრუნველყოფენ ამგვარ გამოყვანას. როდესაც მოცემული წინაპირობებიდან დასკვნათა ჯაჭვი გამომდინარეობს, რგოლების რაოდენობა წინაპირობების სიზუსტეზეა დამოკიდებული. მაშასადამე, ბუნებისმეტყველებაში ზოგადი კანონების ცნებები სრული სიზუსტით უნდა განისაზღვროს, რაც მხოლოდ მათემატიკური აბსტრაქციით მიიღწევა.
სხვა მეცნიერებებში მდგომარეობა გარკვეულწილად მსგავსია, რამდენადაც საკმაოდ ზუსტი განსაზღვრებები აქაც საჭიროა; მაგალითად, სამართალში. თუმცა დასკვნათა ჯაჭვში რგოლების რაოდენობა აქ იმდენად დიდი არაა, სრული სიზუსტე სავალდებულო არაა და ჩვეულებრივი ენის თვალსაზრისით ზუსტი განსაზღვრებები სავსებით საკმარისია.
თეორიულ ფიზიკაში მოვლენათა ჯგუფებში გარკვევას ვცდილობთ მათემატიკური სიმბოლოების შემოტანით, რომლებიც შეიძლება შესაბამისობაში მოვიყვანოთ ფაქტებთან, სახელდობრ გაზომვის შედეგებთან. სიმბოლოებისთვის ვიყენებთ სახელებს, რომლებიც მათი გაზომვებთან შესაბამისობის ვიზუალიზაციას ახდენს. ამრიგად ხდება სიმბოლოების ენასთან მიბმა. შემდეგ სიმბოლოების შორის მყარდება ურთიერთკავშირები განსაზღვრებების და აქსიომების მკაცრი სისტემის საშუალებით. საბოლოოდ ბუნების კანონები სიმბოლოებს შორის განტოლებებით გამოისახება. ამ განტოლებათა ამოხსნების უსასრულო მრავალფეროვნება ასახავს ბუნების ამ ნაწილში ცალკეულ შესაძლებელ მოვლენათა უსასრულო მრავალფეროვნებას. ამრიგად, მათემატიკური სქემა ასახავს მოვლენათა ჯგუფს, ვიდრე სიმბოლოებსა და გაზომვებს შორის შესაბამისობა არსებობს. სწორედ ეს შესაბამისობა იძლევა ბუნების კანონების ჩვეულებრივი ენით გამოხატვის საშუალებას, რადგან ჩვენი ექსპერიმენტები, რომლებიც ქმედებებისა და დაკვირვებებისგან შედგება, ყოველთვის შეიძლება ჩვეულებრივი ენით აღიწეროს.
და მაინც, მეცნიერული ცოდნის გაფართოების კვალდაკვალ ენაც ფართოვდება; ხმარებაში შემოდის ახალი ტერმინები, ძველი კი უფრო ფართო, ან ჩვეულებრივი ენისგან განსხვავებული მნიშვნელობით იხმარება. ისეთი ტერმინები, როგორებიცაა „ენერგია,“ „ელექტრობა“ და „ენტროპია“ ამის ნათელი მაგალითებია. ამგვარად ვავითარებთ სამეცნიერო ენას, რომელსაც შეიძლება ჩვეულებრივი ენის ბუნებრივი განვრცობა ვუწოდოთ, რომელიც მეცნიერული ცოდნის დამატებულ სფეროებზეა მორგებული.
გასული (მე-19 მთ.შენ) საუკუნის განმავლობაში ფიზიკაში შემოტანილ იქნა რიგი ახალი ცნებებისა და ზოგიერთ შემთხვევაში საგრძნობლად დიდი დრო გავიდა, ვიდრე მეცნიერები მათ გამოყენებას შეეჩვეოდნენ. ტერმინი „ელექტრომაგნიტური ველი,“ მაგალითად, რომელიც უკვე ფარადეისთან გვხვდება და რომელიც მაქსველის თეორიის საფუძველს შეადგენს, იოლად ვერ მიიღეს ფიზიკოსებმა, რომლებიც ყურადღებას ძირითადად მატერიის მექანიკურ მოძრაობას უთმობდნენ. ცნების შემოტანას ასევე ახლდა მეცნიერულ იდეათა ცვლილებაც, ასეთი ცვლილებები კი იოლად არ ხორციელდება.
თუმცა მეცხრამეტე საუკუნის ბოლომდე შემოტანილი ყველა ცნება სრულიად თანმიმდევრულ ჯგუფს ქმნის, რომლის გამოყენება გამოცდილების ფართო სფეროშია შესაძლებელი და რომელმაც ადრეულ ცნებებთან ერთად ჩამოაყალიბა ენა, რომელსაც არა მარტო მეცნიერები, არამედ ტექნიკოსებიც და ინჟინრებიც წარმატებით იყენებდნენ თავის საქმიანობაში. ამ ენის საფუძველს სხვა ფუნდამენტურ იდეებთან ერთად ეკუთვნოდა ვარაუდი, რომ მოვლენათა განლაგება დროში სრულიად დამოუკიდებელია მათი სივრცული განლაგებისგან, რომ ევკლიდეს გეომეტრია ძალაშია რეალური სივრცისთვის და რომ მოვლენები „ხდება“ სივრცესა და დროში იმისგან დამოუკიდებლად, აკვირდებიან მათ თუ არა.
არავინ უარყოფდა იმას, რომ დაკვირვება გარკვეულ გავლენას ახდენს მოვლენაზე, მაგრამ ითვლებოდა, რომ ექსპერიმენტის გულდასმით ჩატარებით ასეთი გავლენის შემცირება რაგინდ მცირე სიდიდემდეა შესაძლებელი. ეს ითვლებოდა აუცილებელ პირობად ობიექტურობის იდეალისთვის, რომელიც ყველა საბუნებისმეტყველო მეცნიერების საფუძვლად განიხილებოდა.
ფიზიკაში გამეფებულ ამ სრულიად მშვიდ მდგომარეობაში უეცრად შემოიჭრა კვანტური თეორია და ფარდობითობის თეორია, რამაც ბუნებისმეტყველების საფუძვლების თანდათან გაძლიერებული რყევა გამოიწვია. პირველი მძაფრი დისკუსია ფარდობითობის თეორიის წამოწეული სივრცისა და დროის პრობლემის ირგვლივ გაიშალა. როგორ უნდა ვილაპარაკოთ ახალ მდგომარეობაზე? როგორ უნდა განვიხილოთ მოძრავი სხეულების ლორენცის შეკუმშვა, როგორც რეალური თუ როგორც მოჩვენებითი? ვთქვათ, რომ სივრცისა და დროის სტრუქტურა ნამდვილად განსხვავებულია აქამდე მიღებულისგან, თუ ექსპერიმენტული შედეგების მათემატიკურად ურთიერთდაკავშირება ამ ახალი სტრუქტურის მიხედვით უნდა მოხდეს, ხოლო სივრცე და დრო როგორც საგანთა აღქმის უნივერსალური და აუცილებელი საშუალება, რჩება იმად, რაც ყოველთვის იყო? ამ მრავალი წინააღმდეგობის მიღმა რეალური პრობლემა ის იყო, რომ არ არსებობდა ენა, რომელზეც შესაძლებელი იქნებოდა ახალი მდგომარეობის თანმიმდევრული განხილვა. ჩვეულებრივი ენა ეფუძნებოდა სივრცისა და დროის ძველ ცნებებს და ეს ენა ექსპერიმენტის და მისი შედეგების აღწერის ერთადერთ ცალსახა საშუალებად რჩებოდა.
ამრიგად, ფარდობითობის თეორიის ინტერპრეტაციის ცხად საწყის წერტილად რჩებოდა ის ფაქტი, რომ მცირე სიჩქარეებისთვის (მცირე სინათლის სიჩქარესთან შედარებით) ახალი თეორია პრაქტიკულად ძველის იდენტურია. შესაბამისად, ამ ნაწილში სავსებით ნათელი იყო, როგორ უნდა დამყარდეს მათემატიკური სიმბოლოების შესაბამისობა გაზომვებსა და ჩვეულებრივი ენის ტერმინებთან; სწორედ ამ შესაბამისობის გამო გახდა შესაძლებელი ლორენცის გარდაქმნების დადგენა. ამ დიაპაზონში არ არსებობდა ორაზროვნება სიტყვებისა და სიმბოლოების მნიშვნელობებში. რეალურად ეს შესაბამისობა უკვე საკმარისი იყო თეორიის გამოსაყენებლად ფარდობითობის თეორიასთან დაკავშირებულ მთელ ექსპერიმენტალურ დიაპაზონში. გამოდის, რომ საკამათო საკითხები ლორენცის შეკუმშვის „რეალურ“ თუ „მოჩვენებით“ ხასიათზე, ან სიტყვა „ერთდროულის“ დეფინიციაზე ფაქტებს კი არა, ენას უფრო ეხება.
მეორეს მხრივ, ენასთან დაკავშირებით თანდათან მოხდა იმის გაგება, რომ შესაძლოა არ ღირდეს გარკვეულ პრინციპებზე ზედმეტად ჩაჭიდება. ყოველთვის ძნელია იმ ზოგადად გასაგები კრიტერიუმების პოვნა, რომელი ტერმინები გამოვიყენოთ ენაში და როგორ. უბრალოდ საჭიროა დაველოდოთ ენის განვითარებას, რომელიც თავად ერგება ახალ ვითარებას გარკვეული დროის შემდეგ. ფარდობითობის თეორიაში დიდწილად ეს უკვე მოხდა ბოლო ორმოცდაათი წლის განმავლობაში. განსხვავება „რეალურ“ და „მოჩვენებით“შეკუმშვას შორის უბრალოდ გაქრა. სიტყვა „ერთდროული“ აინშტაინის მიერ მოცემული განმარტების მიხედვით იხმარება, რაც შეეხება უფრო ფართო განსაზღვრებას, რომელიც ერთ-ერთ წინა თავში განვიხილეთ, აქ გამოიყენება ტერმინი „სივრცული ინტერვალი“ და ა.შ.
ფარდობითობის ზოგად თეორიაში რეალური სივრცის გეომეტრიის არაევკლიდურობა ზოგიერთი ფილოსოფოსის დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა. ისინი ამბობდნენ, რომ ცდის დაყენების ჩვენეული წესი წინასწარ გულისხმობს ევკლიდურ გეომეტრიას.
მექანიკოსი, რომელიც ცდილობს სრულყოფილად ბრტყელი ზედაპირი დაამზადოს, შემდეგნაირად უნდა მოიქცეს. ჯერ უნდა დაამზადოს სამი მიახლოებით ერთი ზომის მიახლოებით ბრტყელი ზედაპირი. შემდეგ მან წყვილ-წყვილად უნდა დაადოს ზედაპირები ერთმანეთს სხვადასხვა ურთიერთმდებარეობაში. ხარისხი, რომლითაც ეს ზედაპირები ერთმანეთს ეხება ყველა წერტილში, მათი „სიბრტყელის“ სიზუსტის ხარისხია. დამაკმაყოფილებელი მხოლოდ ის მდგომარეობა იქნება, როდესაც ნებისმიერი წყვილი ზედაპირის შეხება ყველგან სრულია. თუ ეს ასეა, შეიძლება მათემატიკურად დამტკიცდეს რომ ევკლიდური გეომეტრია სამივე სიბრტყეზე დაცულია. ამგვარად მტკიცდებოდა, რომ ევკლიდურ გეომეტრიას ჩვენივე გაზომვები ამართლებს.
ფარდობითობის ზოგადი თეორიიდან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ ეს არგუმენტი ევკლიდური გეომეტრიის სამართლიანობას ამტკიცებს სივრცის მხოლოდ მცირე უბანზე, კერძოდ ჩვენი ექსპერიმენტალური დანადგარების ზომის ფარგლებში. სიზუსტე, რომლითაც ის აქ სრულდება, იმდენად მაღალია, რომ ზედაპირების ზემოაღწერილი პროცედურის ჩატარებაა ყოველთვის შესაძლებელი იქნება. ევკლიდეს გეომეტრიიდან უკიდურესად მცირე გადახრა ვერ იქნება შემჩნეული, რადგან ზედაპირების მასალა არაა აბსოლუტურად ხისტი, ამიტომ მცირე დეფორმაციის საშუალებას იძლევა და „შეხების“ ცნებაც სრული სიზუსტით ვერ განიმარტება. კოსმოსური მასშტაბისთვის ზემოაღწერილი პროცესი ვერ გამოდგება, თუმცა ეს ექსპერიმენტული ფიზიკის პრობლემა არაა.
ისევ უნდა ითქვას, რომ ფარდობითობის ზოგადი თეორიის მათემატიკური სქემის ფიზიკური ინტერპრეტაციის საწყისი წერტილი სწორე ის ფაქტია, რომ მცირე მანძილებისთვის გეომეტრია ძალიან კარგი მიახლოებით ევკლიდურია; თეორია ამ დიაპაზონში კლასიკურს უახლოვდება, ამიტომ შესაბამისობა მათემატიკურ სიმბოლოებს, გაზომვებსა და ჩვეულებრივი ენის ცნებებს შორის აბსოლუტურად ცალსახაა. ამის მიუხედავად, შესაძლებელია არაევკლიდურ გეომეტრიაზე ლაპარაკი, რომელიც დიდ მასშტაბში ვლინდება. სინამდვილეში ბევრად უფრო ადრე, ვიდრე ფარდობითობის თეორია საერთოდ განვითარდებოდა, რეალური სივრცის არაევკლიდურობის შესაძლებლობას როგორც ჩანს, უკვე განიხილავდნენ მათემატიკოსები, განსაკუთრებით გაუსი გეტინგენში. სამი მწვერვალის – ჰარცის მთებში ბროკენის, ტიურინგიაში ინსლბერგის და გეტინგენის მახლობლად ჰოჰენჰაგენის - მიერ შედგენილ სამკუთხედზე ჩატარებული ზედმიწევნით ზუსტი გეოდეზიური გაზომვების დროს, როგორც ამბობენ, მან გულდასმით შეამოწმა, შეადგენდა თუ არა სამივე კუთხის ჯამი 180 გრადუსს და სავსებით შესაძლებლად განიხილავდა განსხვავების არსებობას, რომელიც ევკლიდური გეომეტრიიდან გადახრის არსებობას დაამტკიცებდა. რეალურად მან ვერ იპოვა ვერავითარი გადახრა მისი გაზომვის ცდომილების ფარგლებში.
ფარდობითობის ზოგად თეორიაში ენა, რომელიც ზოგად კანონზომიერებებს აღწერს ახლა მათემატიკოსების ენას მისდევს, ხოლო ექსპერიმენტების აღწერისათვის შეგვიძლია ჩვეულებრივი ცნებების გამოყენება, რადგან ევკლიდური გეომეტრია საკმარისი სიზუსტით სამართლიანია მცირე განზომილებებისთვის.
ენის გამოყენებასთან დაკავშირებული ყველაზე ძნელ პრობლემას კვანტურ თეორიაში ვაწყდებით. აქ ჩვენ თავიდანვე არანაირი მარტივი გზამკვლევი არ გაგვაჩნია მათემატიკურ სიმბოლოების ჩვეულებრივი ენის ცნებებთან შესაბამისობაში მოსაყვანად; ერთადერთი რამ, რაც დასაწყისიდანვე ვიცით, ისაა, რომ ატომის აგებულებისთვის ჩვენი ზოგადი ცნებების მიყენება არ მოხერხდება. აქაც ფორმალიზმის ფიზიკური ინტერპრეტაცია, როგორც ჩანს, იმ ფაქტით უნდა დაიწყოს, რომ კვანტური თეორიის მათემატიკური სქემა უახლოვდება კლასიკური მექანიკისას ისეთი განზომილებეbისთვის, რომლებიც ბევრად აღემატება ატომის ზომას. თუმცა თავად ეს განცხადებაც კი გარკვეული სიფრთხილით უნდა გაკეთდეს. დიდი განზომილებებისთვისაც კი არსებობს კვანტურ-თეორიული განტოლებების ისეთი ამოხსნები, რომლებსაც ანალოგი არ მოეძებნება კლასიკურ ფიზიკაში. ამ ამოხსნებში, როგორც წინა თავებში უკვე ვთქვით, თავს იჩენს „ალბათობათა ინტერფერენცია; კლასიკურ ფიზიკაში ის არ არსებობს. ამიტომ დიდი განზომილებებისთვისაც კი, შესაბამისობა მათემატიკურ სიმბოლოდებს, გაზომვებსა და ჩვეულებრივ ცნებებს შორის ტრივიალური არანაირად არაა. ასეთი ცალსახა შესაბამისობის დასამყარებლად პრობლემის სხვა მხარეა გასათვალისწინებელი. სისტემა, რომელის მიმართაც კვანტური მექანიკის მეთოდებს ვიყენებთ, სინამდვილეში ბევრად უფრო დიდი სისტემის (საბოლოოდ, სამყაროს) ნაწილია. ის ურთიერთქმედებს ამ, უფრო დიდ სისტემასთან; ამას ისიც უნდა დაემატოს, რომ უფრო დიდი სისტემის მიკროსკოპული პარამეტრები (ყოველ შემთხვევაში, დიდწილად) უცნობია. ეს განცხადება არსებული მდგომარეობის უეჭველად სწორი აღწერაა. სისტემა ვერ იქნებოდა გაზომვის და თეორიული კვლევის ობიექტი, ვერც მოვლენათა სამყაროს ნაწილად ვერ ჩაითვლებოდა, ურთიერთქმედება რომ არ ჰქონოდა ასეთ, უფრო დიდ სისტემასთან, რომლის ნაწილი დამკვირვებელიც არის. ურთიერთქმედება დიდ სისტემასთან, თავისი განუსაზღვრელი მიკროსკოპული თვისებებით ახალი სტატისტიკური ელემენტი შემოაქვს განსახილველი სისტემის აღწერაში – კვანტურ-თეორიულშიც და კლასიკურშიც. დიდ განზომილებათა ზღვრულ შემთხვევაში ეს ელემენტი არღვევს „ალბათობათა ინტერფერენციის“ შედეგს ისე, რომ ახლა უკვე კვანტურ-მექანიკური სისტემა ზღვარში მართლაც უახლოვდება კლასიკურს. ამგვარად, ამ წერტილში კვანტური თეორიის მათემატიკურ სიმბოლოებს და ჩვეულებრივი ენის ცნებებს შორის შესაბამისობა ცალსახაა, და ეს შესაბამისობა საკმარისია ექსპერიმენტების ინტერპრეტაციისთვის. დარჩენილი პრობლემები კვლავ ენასთან უფროა კავშირში ვიდრე ფაქტებთან, რადგან „ფაქტის“ ცნება გულისხმობს მისი აღწერის საშუალებას ჩვეულებრივი ენის საშუალებით.
თუმცა ენის პრობლემები აქ მართლაც სერიოზულია. ჩვენ გვსურს რამენაირად ატომის აგებულებაზე ვილაპარაკოთ და არა მხოლოდ „ფაქტებზე“ - ფოტოფირფიტის გაშავებასა თუ ვილსონის კამერაში წარმოქმნილ წვეთებზე. მაგრამ ატომზე ლაპარაკი ჩვეულებრივი ენით შეუძლებელია.
შემდგომი ანალიზის გაგრძელების ორი სრულიად განსხვავებული მიმართულება არსებობს. შეიძლება ვიკითხოთ, ატომის აღმწერი როგორი ენა განვითარდა ფიზიკოსებს შორის კვანტური თეორიის ჩამოყალიბებიდან 30 წლის თავზე ან აღვწეროთ მათემატიკური სქემის შესაბამისი ზუსტი მეცნიერული ენის განსაზღვრის მცდელობები.
პიველ კითხვაზე პასუხის გაცემისას უნდა ითქვას, რომ ბორის მიერ კვანტური თეორიის ინტერპრეტაციისას შემოტანილმა კომპლემენტარულობის ცნებამ წაახალისა ფიზიკოსების მიერ ცალსახას ნაცვლად ორაზროვანი ენის გამოყენება, კლასიკური ცნებების რამენადმე ბუნდოვანი, განუზღვრელობის პრინციპთან შეთანხმებული ხმარება, მათი მონაცვლეობით გამოყენება, რაც ერთდროულობის შემთხვევაში წინააღმდეგობას წარმოქმნიდა. ამრიგად ელექტრონულ ორბიტებზე, ნივთიერ ტალღებზე, მუხტის სიმკვრივეზე, ენერგიაზე და იმპულსზე, და ა.შ. ლაპარაკისას ყოველთვის უნდა გვახსოვდეს, რომ ამ ცნებების გამოყენების დიაპაზონი ძალიან შეზღუდულია. როგორც კი ენის ეს ბუნდოვანი და განუსაზღვრელი გამოყენება წინააღმდეგობას წააწყდება, ფიზიკოსი უნდა დაუბრუნდეს მათემატიკურ სქემას და ექსპერიმენტულ ფაქტებთან მის ცალსახა შესაბამისობას.
ენის ასეთი ხმარება მრავალი თვალსაზრისით სრულიად დამაკმაყოფილებელია, ის მოგვაგონებს მის გამოყენებას ყოველდღიურ ყოფასა თუ პოეზიაში. ჩვენ ვხვდებით, რომ კომპლემენტარულობის მდგომარეობა მხოლოდ ატომური სამყაროთი არ შემოიფარგლება; ის გვხვდება, როდესაც ჩვენს გადაწყვეტილებაზე ან ამ გადაწყვეტილების მოტივებზე ვფიქრობთ; ან კიდევ მაშინ როდესაც არჩევანის წინაშე ვართ: ვისიამოვნოთ მუსიკით თუ მისი სტრუქტურა გავაანალიზოთ. მეორეს მხრივ, კლასიკური ცნებების ასეთნაირად გამოყენება მათ გარკვეულ ბუნდოვანებას სძენს, „რეალობასთან“ დამოკიდებულებაში მხოლოდ ისეთივე სტატისტიკურ მნიშნელოვანებას აძლევს, როგორიც კლასიკური თერმოდინამიკის ცნებებს აქვთ მათ სტატისტიკურ ინტერპრეტაციაში. ამდენად თერმოდინამიკის ამ სტატისტიკური ცნებების მოკლე განხილვა ალბათ სასარგებლო იქნება.
„ტემპერატურიის“ ცნება თერმოდინამიკაში თითქოს რეალობის ობიექტურ მხარეს, მატერიის ობიექტურ თვისებას აღწერს. ყოველდღიურ ყოფაში თერმომეტრის საშუალებით ძალიან ადვილია იმის განსაზღვრა, რასაც ვგულისხმობთ, როცა ვაცხადებთ, რომ მატერიის ნაწილს აქვს ესა თუ ის ტემპერატურა. მაგრამ როდესაც ვცდილობთ განვსაზღვროთ, თუ რას შიძლება ნიშნავდეს ატომის ტემპერატურა, კლასიკურ ფიზიკაშიც კი ბევრად უფრო ძნელ მდგომარეობაში აღმოვჩნდებით. ჩვენ არ შეგვიძლია ცნება „ატომის ტემპერატურა“ ატომის რომელიმე ზუსტად განსაზღვრულ თვისებას შევუსაბამოთ, მისი დაკავშირება, ისიც მხოლოდ ნაწილობრივ, ატომის შესახებ ჩვენს არასაკმარისი ცოდნასთან შეიძლება. შესაძლებელია ტემპერატურის სიდიდის ატომის თვისებების გარკვეულ მოსალოდნელ სტატისტიკურ მოლოდინთან შესაბამისობაში მოყვანა, თუმცა ალბათ გამართლებული არ იქნება, რომ ამ მოლოდინს ობიექტური დაერქვას. ცნება „ატომის ტემპერატურა“ არც თუ უკეთ არის განსაზღვრული, ვიდრე ცნება „შერევა“ ბიჭუნასა და შერეული შაქარყინულის ამბავიდან.
კლასიკური ფიზიკის ყველა ცნების კვანტურ თეორიაში ატომის მიმართ გამოყენებისას განსაზღვრება ზუსტად ისეთივე სიზუსტით ხერხდება, როგორც „ატომის ტემპერატურის“ ცნებისა. ისინი შესაბამისობაში მოჰყავთ სტატისტიკურ მოლოდინებთან; მხოლოდ იშვიათ შემთხვევებში ხდება მოლოდინი გარკვეულობის ეკვივალენტური. აქაც, ისევე როგორც კლასიკურ თერმოდინამიკაში, ძნელია მოლოდინს ობიექტური დაარქვა, ეს ალბათ უფრო ობიექტური ტენდენცია, ან შესაძლებლობაა, „potentia“ არისტოტელეს ფილოსოფიის გაგებით. სინამდვილეში მჯერა, რომ როცა ფიზიკოსი ატომურ მოვლენებზე ლაპარაკობს, ენა, რომელსაც ის იყენებს, მის აზროვნებაში იგივე ცნებებს აღძრავს, რასაც „potentia.“ ამგვარად ფიზიკოსები თანდათან შეეჩვივნენ იმას, რომ განიხილონ ელექტრონული ორბიტები და ა.შ. არა როგორც რეალობა, არამედ ერთგვარი „potentia.“ ენა ამ არსებულ მდგომარეობას თავისით მოერგო, ყოველ შემთხვევაში, გარკველი თვალსაზრისით მაინც. თუმცა ეს არაა ზუსტი ენა, რომელშიც შესაძლებებლია ჩვეულებრივი ლოგიკური სქემების გამოყენება, ეს ენა ჩვენს გონებაში სურათებს წარმოქმნის, რომლებსაც თან ახლავს აზრი, რომ მათი კავშირი რეალობასთან ბუნდოვანია, რომ ისინი მხოლოდ რეალობისკენ მიმართული ტენდენციაა.
ფიზიკოსების მიერ გამოყენებული ამ ენის ბუნდოვანებამ განაპირობა მცდელობები განსხვავებული, ზუსტი ენის ჩამოყალიბებისა, რომელიც განსაზღვრულ ლოგიკურ სქემებს მისდევს კვანტური თეორიის მათემატიკურ სქემასთან სრული შესაბამისობის დაცვით. ბირხოფის, ნეიმანის და მოგვიანებით, ვაიცზეკერის ამ მცდელობების შედეგები შემდეგნაირად შეიძლება გაცხადდეს: კვანტური თეორიის მათემატიკური სქემა შეიძლება განიმარტოს, როგორც კლასიკური ლოგიკის განვრცობა თუ მოდიფიკაცია. ეს უკანასკნელი, როგორც ჩანს, განსაკუთრებით სჭირდება კლასიკური ლოგიკის ერთ ფუნდამენტურ პრინციპს. კლასიკურ ლოგიკაში ითვლება, რომ თუ განცხადებას საერთოდ რამე აზრი აქვს, მაშინ ან განცხადებაა ჭეშმარიტი, ან მისი უარყოფა. „აქ არის მაგიდა“ და „აქ არ არის მაგიდა“განცხადებებიდან, ან ერთია ჭეშმარიტი და ან მეორე. "Tertium non datur," მესამე გამორიცხულია. შესაძლებელია, რომ ჩვენ არ ვიცოდეთ, რომელია ჭეშმარიტი, განცხადება თუ მისი უარყოფა, მაგრამ „სინამდვილეში“ ორიდან ერთია ჭეშმარიტი.
კვანტურ თეორიაში "Tertium non datur" კანონი შესაცვლელია. ამ ფუნდამენტური პრინციპის ყოველგვარი ცვლილების წინააღმდეგ თავიდანვე შეიძლება გამოითქვას მოსაზრება, რომ ეს პრინციპი იგულისხმება ჩვეულებრივ ენაში და ჩვენ სულ ცოტა, მოგვიწევს ლოგიკის ცვლილებაზე ლაპარაკი ჩვეულებრივი ენით. ამდენად, საქმე გვექნებოდა შინაგან წინააღმდეგობასთან, როდესაც ვეცდებოდით ჩვეულებრივი ენის ლოგიკაში შეტანილი ცვლილება ჩვეულებრივი ენითვე აღგვეწერა. თუმცა როგორც ვაიცზეკერი აღნიშნავს, ენაში შესაძლებელია განვასხვავოთ სხვადასხვა დონეები.
ერთი დონე ობიექტებს შეესაბამება - მაგალითად ატომებს, ან ელექტრონებს. მეორე დონე შეესაბამება ობიექტების შესახებ გაკეთებულ განცხადებებს. მესამე დონე შესაძლოა ამ განცხადებების შესახებ გაკეთებულ განცხადებებს შეესაბამებოდეს და ა.შ. ამრიგად შესაძლებელია, რომ სხვადასხვა დონეზე განსხვავებული ლოგიკური სქემა გვქონდეს. მართალია, რომ საბოლოოდ ბუნებრივ ენას და შესაბამისად, კლასიკური ლოგიკის სქემას უნდა დავუბრუნდეთ,, მაგრამ ვაიცზეკერის თქმით კლასიკური ლოგიკა შეიძლება კვანტური ლოგიკის მიმართ a priori ჩაითვალოს, ისევე როგორც კლასიკური ფიზიკაა a priori კვანტური თეორიის მიმართ. ამ შემთხვევაში კლასიკური ლოგიკა შეიძლებოდა კვანტურში შემავალ, ზღვრულ შემთხვევად ჩაგვეთვალა, ეს უკანასკნელი კი უფრო ზოგადი ლოგიკური სქემის მომცველი იქნებოდა.
კლასიკური ლოგიკის სქემის შესაძლო მოდიფიკაცია ობიექტების დონიდან უნდა დაიწყოს. განვიხილოთ ატომი, რომელიც დახურულ ყუთში მოძრაობს. ყუთი კედლით ორ ტოლ ნაწილადაა გატიხრული. ტიხარში მცირე ზომის ხვრელია, რომელშიც ატომს შეუძლია გაიაროს. კლასიკური ლოგიკის თანახმად, ატომი ყუთის ან მარცხენა ნახევარშია, ან მარჯვენაში. მესამე შესაძლებლობა არ არსებობს: „tertium non datur.“ თუმცა კვანტურ თეორიაში, უნდა ვაღიაროთ – თუ სიტყვებს „ყუთი“ და „ატომი“ საერთოდ გამოვიყენებთ – არსებობს სხვა შესაძლებლობებიც, რომლებიც ამ ორის უცნაური ნაზავია. ეს აუცილებელია ჩვენი ექსპერიმენტების შედეგების ასახსნელად. ჩვენ შეგვიძლია, მაგალითად, დავაკვირდეთ ატომის მიერ გაბნეულ სინათლეს. აქ სამი ცდის ჩატარებაა შესაძლებელი: პირველში ატომი ყუთის მარცხენა მხარესაა მოქცეული (მაგალითად, ტიხარში ხვრელის ჩარაზვით) და გაბნეული სინათლის ინტენსივობის განაწილება იზომება, მეორეში ატომი მარჯვენა მხარესაა მოქცეული და კვლავ იზომება გაბნეული სინათლის ინტენსივობის განაწილება; საბოლოოდ ატომს თავისუფლად შეუძლია ყუთის ორივე მხარეს გადაადგილება და კვლავ იზომება გაბნეული სინათლის ინტენსივობა. ატომი რომ ყოველთვის ყუთის მარჯვენა ან მარცხენა ნახევარში იყოს, სინათლის ინტენსივობის საბოლოო განაწილება ამ ორი უკანასკნელი განაწილების ნარევი იქნებოდა (თითოეულ ნახევარში გატარებული დროის წილის გათვალისწინებით.) თუმცა ეს ზოგადად ასე არაა ექსპერიმენტულად. ინტენსივობის რეალური განაწილება მოდიფიცირებულია „ალბათობათა ინტერფერენციით.“ ადრე ამაზე უკვე ვიმსჯელეთ.
სიტუაციასთან გასამკლავებლად ვაიცზეკერმა შემოიღო „ჭეშმარიტების ხარისხის“ ცნება. ნებისმიერ მარტივ განცხადებას „ატომი ყუთის მარცხენა (ან მარჯვენა) ნახევარშია“ მსგავსი ალტერნატივისთვის განისაზღვრება კომპლექსური რიცხვი, როგორც მისი „ჭეშმარიტების ხარისხის“ საზომი. თუ რიცხვი 1-ია, ეს ნიშნავს, რომ განცხადება ჭეშმარიტია; თუ რიცხვი 0-ია, განცხადება მცდარია. თუმცა სხვა სიდიდეებიც დაშვებულია. კომპლექსური რიცხვის მოდულის კვადრატი იძლევა ალბათობას იმისა, რომ განცხადება ჭეშმარიტია; ატერნატივის ორი ნაწილის (ჩვენ შემთხვევაში „მარჯვენა“ თუ „მარცხენა“) შესაბამისი ალბათობების ჯამი ერთეულის ტოლი უნდა იყოს. მაგრამ კომპლექსური რიცხვების ნებისმიერი წყვილი, რომელიც ალტერნატივის ორ ნაწილს შეესაბამება, ვაიცზეკერის განსაზრვრების მიხედვით სრულიად ჭეშმარიტი „განცხადებაა,“ თუ რიცხვებს სწორედ ეს მნიშვნელობები აქვს; ორი რიცხვი, მაგალითად, საკმარისია გაბნეული სინათლის ინტენსივობის განაწილების განსაზღვრისათვის ჩვენს ცდაში. თუ დასაშვებია ტერმინ „განცხადების“ ამგვარი გამოყენება, მაშინ შესაძლებელი ხდება ტერმინ „კომპლემენტარულობის“ შემოღება შემდეგნაირი განსაზღვრებით: ნებისმიერი განცხადება, რომელიც ალტერნატიული განცხადებების წყვილიდან – ჩვენს შემთხვევაში „ატომი ყუთის მარცხენა ნახევარშია“ და „ატომი ყუთის მარჯვენა ნახევარშია“ - არცერთს არ ემთხვევა, მაშინ მას ამ განცხადებების კომპლემენტარული ეწოდება. ნებისმიერი კომპლემენტარული განცხადებისთვის კითხვა ატომი მარცხნივაა თუ მარჯვნივ „გადაწყვეტილი არაა.“ მაგრამ ტერმინი „გადაწყვეტილი არაა“ არავითარ შემთხვევაში არ არის ტერმინ „ცნობილი არაა“-ს ეკვივალენტური. „ცნობილი არაა“ ნიშნავს, რომ ატომი „სინამდვილეში“ ან მარცხნივაა, ან მარჯვნივ, უბრალოდ ჩვენ არ ვიცით, სადაა. ტერმინი „გადაწყვეტილი არაა“ განსხვავებულ სიტუაციას მიუთითებს, რომელიც მხოლოდ კომპლემენტაული განცხადებით გამოიხატება.
ეს ზოგადი ლოგიკური სქემა, რომლის დეტალებს აქ ვერ განვიხილავთ, ზუსტად შეესაბამება კვანტური თეორიის მათემატიკურ ფორმალიზმს. ის აყალიბებს ზუსტი ენის საფუძველს, რომლიც შეიძლება ატომის აგებულების აღწერისთვის გამოვიყენოთ. თუმცა ამ ენის გამოყენება რიგ სიძნელეებს წარმოქმნის, რომელთაგან აქ მხოლოდ ორს შევეხებით: ენის „დონეებს“შორის ურთიერთდამოკიდებულებას და ონტოლოგიურ საფუძველზე მოხდენილ გავლენას.
კლასიკურ ლოგიკაში დონეებს შორის დამოკიდებულება ურთიერთცალსახაა. ორი განცხადება: „ატომი მარცხენა ნახევარშია“ და „ჭეშმარიტია, რომ ატომი მარცხენა ნახევარშია,“ ლოგიკურად განსხვავებულ დონეებს ეკუთვნის. კლასიკური ლოგიკის თვალსაზრისით ეს ორი განცხადება სრულიად ექვივალენტურია - ან ორივე ჭეშმარიტია, ან ორივე მცდარი. შეუძლებელია, ერთი ჭეშმარიტი იყოს, მეორე კი მცდარი. თუმცა კომპლემენტარუულობის ლოგიკურ სქემაში ეს დამოკიდებულება უფრო რთულია. პირველი განცხადების ჭეშმარიტება ან მცდარობა კვლავ გულისხმობს მეორის ჭეშმარიტებას ან მცდარობას, მაგრამ მეორის მცდარობა არ ნიშნავს პირველის მცდარობას. თუ მეორე განცხადება მცდარია, შეიძლება გადაწყვეტილი არაა, რომ ატომი მარცხენა მხარეს არაა, არ არის აუცილებელი, რომ ატომი ყუთის მარჯვენა მხარეს იყოს. ენის ამ ორ დონეს შორის სრული ეკვივალენტურობა ნარჩუნდება განცხადებების ჭეშმარიტების თვალსაზრისით, მაგრამ არა მათი მცდარობის თვალსაზრისით. ამ კავშირიდან შესაძლებელია კლასიკური კანონების კვანტურ თეორიაში შენარჩუნების შინაარსში ჩაწვდომა: ყოველთვის, როდესაც შესაძლებელია გარკვეული ცდიდან კლასიკური კანონების გამოყენებით განსაზღვრული შედეგი მიიღება, ის სამართლიანი იქნება კვანტური თეორიის თვალსაზრისითაც და დადასტურდება ექსპერიმენტულად.
ვაიცზეკერის მცდელობის საბოლოო მიზანი მოდიფიცირებული ლოგიკური სქემების ენის უფრო მაღალ დონეებზე გამოყენებაა, თუმცა ამ საკითხებზე აქ ვერ ვიმსჯელებთ.
მეორე პრობლემა ეხება ონტოლოგიას, რომელიც საფუძვლად უდევს მოდიფიცირებულ ლოგიკურ სქემას. თუ კომპლექსური რიცხვების წყვილი წარმოადგენს „განცხადებას“ ზემოაღწერილი თვალსაზრისით, მაშინ ბუნებაში უნდა არსებობდეს „მდგომარეობა,“ რომელშიც ეს განცხადება ჭეშმარიტია. “მდგომარეობებს,“ რომლებიც კომპლემენტარულ განცხადებებს შეესაბამება, ვაიცზეკერის მიხედვით „თანაარსებული მდგომარეობები“ უნდა ეწოდოს. ტერმინი „თანაარსებული“ სწორად აღწერს სიტუაციას; ძნელი იქნებოდა „განსხვავებულ მდგომარეობებზე“ ლაპარაკი, ვინაიდან ნებისმიერი მდგომარეობა გარკვეული ხარისხით სხვა, „თანაარსებულ მდგომარეობებსაც“ შეიცავს. „მდგომარეობის“ ამ ცნებამ წესით კვანტური თეორიის შესაბამისი ონტოლოგიის პირველი განსაზღვრება უნდა შეადგინოს. აქ პირდაპირ ჩანს, რომ სიტყვა „მდგომარეობის,“ განსაკუთრებით კი ტერმინ „თანაარსებული მდგომარეობის“ ასეთი გამოყენება იმდენად განსხვავებულია ჩვეულებრივი მატერიალისტური ონტოლოგიიდან, რომ შესაძლოა დავეჭვდეთ გამოყენებული ტერმინოლოგიის მართებულობაში. მეორეს მხრივ, თუ სიტყვა „მდგომარეობას“ განვიხილავთ, როგორც ერთგვარი შესაძლებლობის, და არა სინამდვილის აღმწერ ტერმინს, - ტერმინი „მდგომარეობა“ შეიძლება სულაც მარტივად ჩანაცვლდეს ტერმინით „შესაძლებლობა“- მაშინ „თანაარსებული შესაძლებლობები“ სავსებით მისაღები ცნება გახდება, ვინაიდან ერთი შესაძლებლობა თავისუფლად შეიძლება მოიცავდეს სხვებს ან გადაფარვაში იყოს სხვებთან.
მთელი ეს რთული განსაზღვრებები და განსხვავებები შეიძლება აცილებულ იქნას თავიდან, თუ ენის გამოყენებაში ფაქტების, ანუ ექსპერიმენტული შედეგების აღწერით შემოვიფარგლებით; მაგრამ თუ გვსურს თავად ატომურ ნაწილაკებზე ვილაპარაკოთ, ან მათემატიკური სქემა უნდა გამოვიყენოთ, როგორც ბუნებრივი ენის ერთადერთი დანამატი, ან უნდა შევუთავსოთ ის მოდიფიცირებული ლოგიკის გამოყენებას , ან საერთოდ ხელი უნდა ავიღოთ ზუსტად განსაზღვრული ლოგიკის გამოყენებაზე. ატომური მოვლენების შემსწავლელ ექსპერიმენტებში საქმე გვაქვს საგნებთან და ფაქტებთან, მოვლენებთან, რომლებიც ზუსტად ისევე რეალურია, როგორც ყოველდღიური ცხოვრების მოვლენები. თუმცა თავად ატომები ან ელემენტარული ნაწილაკები ასეთივე რეალური არაა. ისინი უფრო შესაძლებლობების სამყაროს შეადგენენ, ვიდრე საგნებისა და ფაქტებისას.
No comments:
Post a Comment